حسين زمانى
15
سفرنامه بخارا ( عصر محمد شاه قاجار ) ( فارسى )
يكى از كارگزاران دولت ايران است كه به دربار امير بخارا به قصد چند مأموريت اعزام شده اما نه در دورهء فتحعليشاه بلكه در دورهء محمد شاه و حدود سالهاى 60 - 1259 ه . ق . چون صفحههاى پايانى نسخه كه « نسخه منحصر بهفرد نيز بوده » ناقص است ، هيچگونه نام و نشانى از مؤلف نيامده ، حتى اشارهء دقيقى به سال مأموريت نشده است . با وجود اين از قراين و شواهد پيداست كه بايد اين مأموريت بين سالهاى 60 - 1259 ه . ق انجام گرفته باشد . در متن به سال تركى توشقان ئيل اشاره مىشود كه حدودا با سال 1259 ه . ق منطبق است . همچنين مأموريت « ژوژف ولف » به بخارا در سال 1844 م . صورت گرفته كه با سال 1260 ه . ق منطبق است . همانگونه كه پيشتر گفته شد اهميت اين سفرنامه بدان خاطر است كه نخستين گزارش موجود يك مأمور ايرانى دورهء قاجاريه از ماوراء النهر بويژه بخاراست . جاى تعجب است كه در كتابهاى تاريخى دورهء قاجاريه هيچ اشارهاى به اين سفر و شخص سفير نشده است . البته بايد درنظر داشت كه ممكن است پيش از اين گزارشهايى از همين نوع تهيه شده باشد كه متأسفانه بهدست نيامد . ويژگى ديگر اين گزارش ، بيان روحيهء ضد انگليسى امير بخارا و عدم اعتماد وى به مأمورين « دولت فخيمه » است كه از مناظرهء امير با فرستادهء ايرانى ( مؤلف كتاب ) بهخوبى استنباط مىشود . از موارد مهم ديگرى كه در اين سفرنامه به آن اشاره شده است اختلافات بين خانات خيوه و بخارا و خوقند است كه مانع از پيوستگى آنها شده و نيز ضرورت پيوند بيشتر اين خانات با دولت ايران كه امير بخارا بدان باور دارد ، امرى كه حداقل انگليسىها براى منافع خود در هندوستان خطرناك مىدانستند . بهرحال اين رساله گرچه مختصر است ولى حاوى مطالب مفيد براى بررسى روابط ايران و ماوراء النهر در دورهء قاجاريه ، ضمن آنكه مؤلف سعى كرده در حد وسع علمى خود و اطلاعاتى كه از محل بهدست آورده ، به بعضى از آداب و رسوم بخارا و مناصب