اوليويه ( مترجم : محمد طاهر ميرزا )
69
سفرنامه اوليويه ( فارسى )
تمامى اين حصار از گل ساخته شده بود . حصار شهر كه گفتيم ، مربع است و به مقدار دو ميل بيشتر دور دارد ، اما به قدر نصف داخل آن مسكون نيست . گشادگيهاى زياد و جاهاى خالى در آن فراوان است . باغهاى وسيع مشحون به اشجار مثمره در آن بسيار است و در وسط هر ضلعى از حصار ، دروازهاى ساختهاند كه به هنگام ضرورت و محاصره ، به وسيله برجهاى گرد و مدوّر كه به قدر سيصد قدم بيشتر است ، و دو سه ارّاده توپ در آنها توان جاى داد ، شهر و دروازهها محفوظ مىمانند . با وجود سعى و كوشش زياد آغا محمد شاه كه در ازياد جمعيت شهر به عمل مىآورد و حمايت و اعانتى كه از كسبه و تجار مىكند - خاصه از آنها كه به تازگى آمدهاند و در آن شهر مسكن مىكنند - هنوز جمعيت آن در تاريخى كه ما وارد شدهايم ، علاوهبر پانزده هزار نفس نبود ؛ قراول و عملجات ديوانى را نيز كه به قدر سه هزار نفر مىشدند ، ضمن اين جمعيت به شمار آورديم . مظنون چنين است كه اگر اخلاف آغا محمد شاه در اين شهر سلطنت كنند ، جمعيت اين شهر بسيار عظيم شود . وجود پادشاه خود اسباب جمعيت شهرى مىشود ، زيرا بزرگان مملكت از اطراف به پايتخت آمده ، خواستار التفات و مصاحبت شده ، و قرب جوار سلطان را اختيار مىكنند و باعث زيادى جمعيت مىشوند . همچنين در اينجا پول تمام مملكت كه در پايهء سرير سلطنت به مصرف مىرسد ، سبب جلب تجّار و ارباب حرف و صنايع به پايتخت مىشود . هواى تهران سالم نيست . در اواخر تابستان در اينجا امراض خطرناك و نوبه و تبولرز صفراوى عموميت پيدا كرده كه از آخر ژوئيه آغاز و تا اواسط زمستان دوام دارد . بدى و غير سالم بودن هواى تهران در شدت گرماى تابستان به خود اهالى چنان معلوم و محقق است كه در اين فصل غير از اشخاصى كه به جهت لازمهء شغل و امرى مجبور به توقف باشند ، يا بىچيزى و فقر مانع از حركت گردد ، كسى در شهر نمىماند . آنان كه مجبور به توقف به جهت امرى باشند عيال و اطفال خود را به دهاتى كه در قرب شهر است ، مىفرستند . گاهى كه فراغتى حاصل كنند ، يك دو شبى به سركشى عيال رفته و باز مراجعت مىكنند . تا آخر ماه اول پائيز - كه خطرناكترين اوقات است - در خارج بوده و بعد مجددا به شهر مىآيند . حرارت و گرمى در اين شهر در ماه ژوئن و اوت كه از اواسط سرطان تا اواسط سنبله باشد ، گرما به بيست و هفت تا بيست و هشت درجه مىرسد و باد شمال كه منظما در تابستان از جانب درياى خزر مىوزد و هوا را معتدل مىكند ، قطع مىشود ، يا اينكه باد ، شرقى يا غربى مىگردد . اگرچه اين امر ، نادر وقوع يابد ، اما در اين صورت به بيست و نه الى سى درجه مىرسد .