كند ، و اگر افراد ملّت ايران را مانند تركهاى عثمانى قديم ، ممكن بودى كه به مملكت اروپا سفر كنند ، حال مدتى بود كه ايران هم مانند فرنگستان شده بود . عثمانيان ، هر طايفه را كه از ملت اسلام خارج باشد ، تحقير كنند . آنچه بر آنها از غير مسلم برسد ، با تعصّب تمام دفع كنند . بر خلاف ، ايرانيان كه قيمت و مقدار هر چيز را در نفس آن ببينند و برحسب تفاوت آن ، قدر نهند و هر ملتى كه از هر طايفه باشد ، آگاهى او را با حسن قبول تلقى كنند و به امتنان بپذيرند . اگرچه ايرانيان امروزه مخصوصا به تحصيل اشتغال دارند ، امّا ساير علوم را نيز طالب و راغب هستند . اگر كسى را از اهل فرنگستان ببينند ، رفتار به ادب كنند و سؤالات بىشمار از آداب و عادات مملكت آنها نمايند ، و پرسش از صنايع و علوم و قانون مذهبى به ميان آورند . اگر چه در تعصب مذهبى ، ايرانيان و عثمانيان برابرند ، امّا ايرانيان را لجاجت كمترست . امّا از حيثى ديگر نيز در تعصب بيشترست و در يك‌جا ، با خارجى مذهب غذا نخورند . ظرفى كه مسيحى يا يهودى يا مجوس و يا هندو در آن غذا بخورد ، در آن ظرف طعام نكنند . امّا اذن دخول به مساجد خود دهند . اگر كسى اعتراض بر مذهب آنها دارد ، گوش به حرف وى داده و آشفته نشوند . اما اگر عثمانيان سخن بىارزشى نسبت به شريعت خود شنوند ، بىدرنگ قايل « 1 » را هلاك كنند . امّا ايرانيان در اين صورت به تأسف بر چنين شخصى نگرند و گويند كه خدا هدايتت كند و [ با وى ديگر ] سخن مذهبى به ميان نياورند . امّا هيچ از مهربانى و غريب‌نوازى در حق وى كوتاهى نكنند . [ ايرانيان ] مانند عثمانيان به هنگام جنگ شجاع و دلير هستند و در مقابله با دشمن ، به خصم سخت تازند . امّا بعد از حرب و بعد از صلح با مدنيت و با انسانيت‌تر از عثمانىها باشند ، اگر چه دشمن [ آنان ] بر خلاف مذهب ايرانيان باشد . بعد از صلح ، دم از دشمنى نزنند و اظهار خصومت نكنند ، امّا عثمانيان هيچ‌وقت ، دشمنى را فراموش نكنند . در ايران ، همچنان كه در عثمانى [ مرسوم ] است ، كمتر انقلاب و آشوبى عمومى به‌جهت برانداختن رئيسى يا وزيرى و يا حبس كاروان و غرامت شهرى اتفاق مىافتد . همچنان دزدى و قتل ، نادر الوقوع است . ايرانيان از حيث اخلاق و طبيعت عقب‌تر از عثمانيان هستند . اگر چه ايرانيان در آگاهى و بسيارى ادب و ملايمت طبع از اتراك عثمانى بيشترند و كمتر سبب

--> ( 1 ) . قايل - گوينده