به خليج فارس اتصال است ، و به سبب برهان اين مطلب ، گفته‌اند كه هر سال در حوالى جزيرهء هرمز برگهاى درخت بيد به مقدار كثير ديده مىشود . درخت بيد بنابر قول آنها در سواحل و امكنه قريبهء درياى خزر به كثرت رويد ، و در داخلهء ايران ، يعنى در محلى كه به خليج فارس تواند رفت ، نباشد . پس اين برگها از درياى خزر از قعر گردابها به اين خليج رسيده باشند . مرا وجود برگهاى بيد در حوالى جزيرهء هرمز محقق و برهان نباشد . اگر اين قول نيز صحيح باشد ، دليل بر آمدن آنها از درياى خزر را نداريم ، به جهت اينكه رودخانه‌هاى بلاد عرب ممكن است كه به سهولت حامل اين برگها شوند . همه دانند كه رودخانه‌هاى بسيارى كه از كردستان و سرحد ماد آيند . به دجله پيوندند . در كردستان و سرزمين ماد درخت بيد فراوان باشد . همچنان از اين درخت ، در حوالى بغداد نيز يافت شود . گويا در حصهء جنوبى ايران نيز به عمل آيد . رسيدن [ برگها و تخمها ] از بركه‌ها به واسطهء رودخانهء دياله و زاب آسانتر و سهلتر است تا از مسيرى كه از قعر زمين تصوّر كرده‌اند . دو گردابى هم كه گفته‌اند ، اصلا وجود ندارد . فقط در حوالى باكو ، چشمه‌هاى نفت و قير است كه به دريا جارى مىشود ، و از دو سه فرسخى ساحل مقدار كثيرى از آنها ديده مىشود و زمين حوالى اين چشمه‌ها به‌طور متصل ، مشتعل است . در داخل زمين و در قعر دريا ، آثار و علامت وجود ولكان [ آتشفشان ] كه سبب باز شدن اين گردابها و معبر عميقى باشد ، نيست . درياى سياه ، درست به درياى مرمره مىريزد و مرمره نيز به درياى آرشيپل مىرود ، امّا اگر درست ملاحظه شود ، بر اين دريا آب بيشتر از درياى خزر از خارج مىريزد و مقدار آبى كه به طرف مرمره مىرود ، به‌قدر يكى از آن رودخانه‌هاى بزرگ نيست . وسعت اين دريا تقريبا مساوى وسعت درياى خزرست . پس از اين ملاحظه ، ديگر اشكالى باقى نمىماند كه اين همهء آبى كه از خارج به دريا افزوده مىشود ، معادل با مقدارى باشد كه به واسطهء حرارت ، متحوّل به بخار مىشود . همچنين است سخن از درياى خزر كه آنچه بر آن مىافزايد ، معادله مىكند . با آنچه از آن به واسطهء تحوّل به بخار مىكاهد . اگر مطالعهء حالت درياى خزر كنند ، خواهند ديد كه بىنظمى و تبديلات فراوان در حجم و مقدار آب آن پيدا مىشود . از سواحل شمال و جنوب [ باد مىوزد ] و اين بادهاى جانبى وقتى مقابل هم قرار مىگيرند ، در جهات كنارى انبوه شده و ارتفاع مىيابند . به علاوه اين ارتفاع كه از امواج حاصل شود ، با همهء درياهاى روى زمين ، در اين فقره شراكت و [ شباهت ] دارد . در بعضى از احيان « 27 » آب دريا به علتى ديگر ارتفاع گيرد ،

--> ( 27 ) . احيان - زمانها