كه از سطح مرتفع دامغان و بسطام خيزد . وقتى كه شخص از اين كوهها بگذرد - و هنوز پيش از آنكه درياى خزر به نظرش آيد - احساس آثار دريا را مىكند و آشكارا مىبيند كه اين ديگر نه شبيه بقيه خاك ايران است و نه به آب و هواى آن مملكت شباهت دارد و نه محصولات آن شبيه هم است ، بلكه به مملكتى مىرسند كه هواى تازه و گياهان و نباتات كثير الوفور دارد و از هر سمت جنگلهايى مشابه جنگلهاى پيرنه « 20 » [ به چشم مىخورد ] . چون شخص به دشت و زمين گشاد فرود آيد و به حدودى رسد كه از استرآباد تا لنكران كشيده شود ، خاكى بس حاصلخيز بيند و آسمانى مشاهده كند كه پر از ابرهاست و فضايى كه پر از ابخره است كه در ساير [ بخشهاى ] سرزمين ايران نديده است . همچنين مىتوان ملاحظه كرد كه در زمستان ، شدتى از سوز و سرما نيست و در تابستان ، اعتدال در حرارت هوا موجودست . سبب اين تفاوت بين محصولات ارضى و رطوبت و اعتدال هوا ، به آسانى معلوم مىشود . از اين راه است كه چون ابخرهء متصاعده از سطح دريا به همراهى باد شمال حركت نمايد و به كوههاى مرتفعه رسد و در همانجا مضبوط و محفوظ گردد و متكاثف « 21 » ، و ابرها انگيخته شود ، و به بارانها و برفها متحول گردد . در سواحل دريا بارندگى نشود ، مگر از ماه اكتبر تا اواخر ژوئن . امّا در كوهها ، بارندگى اكثر اوقات و غالب ايام باشد . همچنين طوفانهاى شديد ديده شود . مقدار آبى كه از هوا بر اين ناحيه نازل مىشود ، به قدرى زيادست كه بالنسبه در هيچ قطعه‌اى از بقاع ارض به آن مقدار نباشد . همچنين ، منابع رودخانه‌ها و سيل‌گاهها و چشمه‌هايى كه در اين ناحيه هست ، در هيچ محلى از كرهء زمين به اين نسبت نيست . امّا علّت اعتدال هوا در زمستان به اين سبب است كه اين دشت بسيار گودست ، و سطح درياى خزر بسيار از سطح محيط [ - اقيانوس ] پست‌ترست ، و عرض آن ما بين سى و هفت ، الى سى و هشت درجه است . پس لامحال هواى آن در زمستان معتدل باشد و چندان سرد نشود . فىالحقيقه هواى اين ناحيه ، چنان ملايم است كه در آن محصولات گرمسيرى به عمل آيد . آنچه در قزوين و قم و تهران و كاشان و اصفهان دست ندهد ، در اينجا به‌دست آيد . توت و

--> ( 20 ) . پيرنه ، پيرنه ، سلسله جبالى واقع در بين دو كشور فرانسه و اسپانياست و تقريبا چهارصد و هشتاد كيلومتر طول دارد و به منزلهء ديوارى در بين دو كشورست . ( 21 ) . متكاثف - بستر شدن ، ضخيم شدن