امّا با كوششهاى بسيار و مخارج بىشمار و مواظبت مستمره ، شايد اهالى ايران بر احداث درختهاى جنگلى و كوهها و درختهاى بستانى در قرب آباديها و باغستانها و اشجار مثمره از شهرها و دهكده‌ها موفق شوند . اگر تمامى مزارع به حليهء زراعت پنبه و تنباكو و نيشكر و غيره آراسته شود و چون اسلاف خود به احداث قنوات و بستن بندها و نگهدارى آبهاى برف و باران در بركه‌ها و درياچه‌ها موفق شوند و به اين سمت برسند ، و زحمتها و مشقتها را متحمل گردند و به مصارف بىاندازه ، تن دردهند ، محقق است كه شدت گرما در اين مملكت تخفيف يابد و هوا معتدل شود و ابخره در جنگلها و كشتزارها متولد شود كه موجب احداث ابرهاى متداوم در قلل جبال [ خواهد ] شد و باران هم به كثرت نازل مىگردد و آبها زياد مىشود و آبادى و جمعيت و زراعت و غنا و ثروت روزبروز رو به ترقى مىرود و همه چيز زياد مىشود . اين اصلاحات صورت پذير نمىگردد ، مگر سلطنت به دست سلاطين عاقل و دانشمند افتد . ارباب شريعت و مذهب ، مانند مذاهب قديمهء ايران ، مردم را به زراعت و برومندى و كسب و ازدياد حيوانات و اشجار و نباتات ، امر نمايد . به اين معنى كه اين فقرات را از واجبات شريعت شمارد . در حالت حاضره و صورت كنونى ، چشمه‌هايى كه در اين مملكت يومافىيوما براى مصارف بىشمار احداث كرده‌اند ، خراب و انباشته شده است و بندها گسسته شده و مزارع بعلّت جنگهاى داخلى لم‌يزرع مانده‌اند . حال آنكه مىدانند كه چون زمينى در اين مملكت متروك شود ، سالى نمىشود كه نمك بر آن مستولى شده و شوره‌زار گرديده است و از لياقت زراعت و قابليت حراثت « 5 » مىافتد . پس در چنين حالت ، كمال وضوح دارد كه روزبروز بر خشكى و حرارت هوا افزوده شده و به حدى مىرسد كه سلطنت در دست هر پادشاهى كه باشد ، و هر شريعتى كه موجب اتفاق اهالى شود و فيما بعد ايران بدان تديّن كند . [ در غير اين صورت ] نه دولت و نه ارباب شريعت را قوت و اقتدار اصلاح كار ممكن باشد و هرگز نتوانند جمعيت و آبادى مملكت ايران را به سرحد اولى برساند ، زيرا گرفتار خشكسالى و جدب شوند . 6 . شوره‌زار نواحى واقع بين درياى سياه و درياى خزر ، گيلان و مازندران چنانچه گفتيم هر زمين گودى كه به خوبى زراعت شود ، به نيكويى حاصل دهد ، و چون متروك شود ، از آن قليل [ مدتى نگذرد كه ] شوره‌زار گردد ، و يا بالكّل از قابليت زراعت افتد . اين

--> ( 5 ) . حراثت - كشاورزى