يك قرن بر سر اين كشور تيره‌بخت آمده ، به دست آورد « 1 » . در اين‌جا بدون آن‌كه بخواهم نظر آقاى پيكو را درباره‌ى علت اين كاهش خارق‌العاده‌ى جمعيت رد كنم فقط متذكر مىشوم كه علاوه بر جنگهاى داخلى كه از زمان سلطنت شاه سلطان حسين آغاز شد و در دوران افغانها ، نادر شاه ، كريم خان و جانشينانش ادامه يافت ( آقاى پيكو آن را منحصرا به اين جنگها نسبت مىدهد ) در ادوار مختلف به‌ويژه در اواخر سلطنت نادر شاه يعنى هنگامى كه آزمندى وى اوج گرفت و ظلم و ستم را به نهايت رسانيد ، مردم به ستوه آمدند و دست به مهاجرت دسته‌جمعى بزرگى زدند . در آن‌زمان خيلى عادى بود كه دهكده‌ها حتى شهرها به طور كامل و بدون دليل ، به وسيله‌ى ساكنين نگونبخت آن‌جا رها شوند . ساكنين مزبور آن‌چه را كه ارزش بيشترى داشت با خود مىبردند و از ميان كوهها مىگريختند . در آن‌جا هم ازتعقيب اين ببر بىرحم در امان نبودند به طورى كه هروقت به آنها دست مىيافت به نامردى قتل‌عامشان مىكرد و بقيه‌ى هست و نيستشان را به يغما مىبرد . هنوز هم بين تبريز و سلماس سه چهار شهر منجمله تسوج وجود دارد كه در آن‌زمان بين چهل تا پنجاه هزار سكنه داشت و امروز فقط چهار يا پنج خانه‌ى مسكونى دارد . قزوين مقر سابق پادشاهان ايران كه چنان‌چه از روى آثار خرابه‌هاى حصارش سنجيده شود ، مىبايست بيش از صد هزار نفر جمعيت مىداشت ، به زحمت ده هزار نفر جمعيت دارد . در سلطانيه هنوز سه مسجد ديده مىشود « 2 » كه در سه

--> ( 1 ) انقلابى كه به سلسله‌ى صفويه پايان داد در سال 1721 شروع شد و از تاريخ 22 سپتامبر 1722 كه محمود اصفهان را تسخير نمود تا واقعه‌ى به تخت نشستن فتحعلى شاه در سال 1797 انقلاب همچنان ادامه داشته است . بنابراين در تاريخى كه اين پادشاه زمام امور كشور را در دست گرفته ، يك دوران 76 ساله‌ى هرج‌ومرج در ايران وجود داشته ، تازه پس از جلوس فتحعلى شاه هم 18 سال جنگ ادامه داشته است . ( 2 ) - بزرگترين آنها كه در مركز شهر واقع است سابقا آرامگاه سلاطين