محمد محسن مستوفى
7
زبدة التواريخ ( فارسى )
مقدمه پيشگفتار پس از حملهء مغول و سقوط خلافت عبّاسيان در قرن هفتم مجالى براى بروز قيامهاى مختلف در ايران پديد آمد كه بسيارى از آنها رنگ تشيع يا تصوف داشت . تا آنكه سرانجام در آغاز قرن دهم اتحاديهاى از قبايل تركمن شمال غربى ايران و شبه جزيرهء آناتولى كه دست ارادت به شيوخ صفوى داده بودند ، به فرماندهى نوجوانى از نسل صفى الدّين اردبيلى به نام اسماعيل در تبريز به قدرت رسيدند و خيلى سريع دامنهء حكومتشان به تمام سرزمين ايران گسترش يافت . اين واقعه آغاز دورهاى مشخّص ، مهم و با تمدّنى ويژه است كه بيش از دو قرن طول كشيد . آثار تمدن عصر صفويّه در حيات اجتماعى و مذهبى ايران تا زمان معاصر هم ادامه دارد ؛ از اين رو مطالعه و تحقيق زواياى مختلف اين دوره از تاريخ ايران از اهميّتى ويژه برخوردار است . بسيارى از منابع تاريخ عصر صفويّه به صورت دستنوشتههاى متروك در بخشهاى خطى كتابخانههاى مختلف داخلى و خارجى موجود است كه دستيابى محقّقين به آنها مىتواند گوشههاى تاريك اين عصر را روشن سازد . اگرچه در چند دههء اخير براى تصحيح و انتشار متون تاريخى ايران تلاشهايى صورت گرفته است ، اما هنوز كارى سخت در پيش است . بنابراين نياز به بيرون كشيدن اين آثار گرانبها از انزوا و تصحيح ، توضيح و نقد آنها همچنان احساس مىشود . همين احساس باعث شد تا نگارنده كتاب زبدة التواريخ نوشتهء محمد محسن مستوفى را براى تصحيح و تحشيه انتخاب كند . البته با مشورت و راهنمايى استادان گروه تاريخ دانشگاه فردوسى مشهد اين كار موضوع پاياننامهء كارشناسى ارشد نگارنده بود . كتاب محمد محسن مستوفى مهمترين منبع دست اول براى عصر شاه سلطان حسين ، شاه طهماسب دوم و اوايل به قدرت رسيدن نادرشاه به شمار مىرود . قدم اول آگاهى يافتن از تعداد نسخههاى خطى و محل نگهدارى آنها بود . براى اين كار به فهرستهاى منتشر شدهء كتب خطى كتابخانههاى داخلى و خارجى مراجعه شد . نام تعدادى از