ماشين‌وار پايبند اطلاعاتى كه از منابع گونه‌گون گردآورده نكرده ، بلكه اين مطالب را سبك سنگين و تصحيح كرده است . اين تصرف نويسنده در خود نام كتاب هم بازتاب يافته است ، اينسان كه آن را زبده ، يعنى گزيده‌اى كه او از تأليفات ديگران فراهم آورده ، ناميده است . چنان كه پيداست ، از اين دست كتاب‌ها نزد نويسندهء كتاب ما فراوان بوده ، از آنكه از تواريخ اين سال‌ها بسيار ياد مىكند . ما مىبينيم كه تاريخ يك رخداد معين به صور گونه‌گون مىآيد ( در مثل در برگ 27 آ ولادت سلطان سنجر را در سال 477 ه مىآورد ، و در برگ 69 آ به سال 479 ه ) ، گرچه اين پديده مكرّر نمىشود . به نظر من ، كتاب زبدة التواريخ با اين محتوايى كه به ما رسيده ، نوشتهء يك تن ، يعنى سيد صدر الدين على بن ناصر حسينى است و او - چنان كه پيداست - در ربع اول سدهء سيزدهم ميلادى به نگارش آن دست برده است . آنچه اين استنباط را تقويت مىكند ، اسناد كتاب ديگرى است در باب تاريخ خوارزمشاهيان به نويسنده ، كه به دست ما نرسيده « 1 » و مانند همين اثر به روزگار اعتلاى اين شاهان در اواخر سدهء دوازدهم ميلادى به پايان آمده است . چيزى كه هست ، به ديد من ، نبايد نام سيد صدر الدين حسينى را با عنوان كتاب ارتباطى باشد ، از آنكه جوينى از صدر الدين به عنوان نويسندهء كتاب اخبار سلطان ارسلان ، كه در نيمهء دوم سدهء دوازدهم ميلادى نگاشته شده ، ياد مىكند . « 2 » اين به‌ويژه از تلخيصات نويسنده از پيشينيانش در نيمهء نخست زبده هم پيداست ، حال آنكه نويسنده در بخش دوم به اطلاعات افرادى كه رخدادها را زيسته‌اند ، متكى است . محتمل است كه او با اتكاى بر اطلاعاتى خاص ، يا در بيشتر موارد با تكيه بر اطلاعات آنان كه اين رخدادها را ديده و زيسته‌اند ، از عهدهء اين تأليف برآمده باشد . به‌هررو ، زبدة التواريخ منبع اصلى درشمارنمىآيد ، اما حاوى كثيرى رخدادهاى مهم و نادر است كه در ديگر منابع تاريخ دولت سلجوقى يافت نمىشود ، خاصه اخبارى كه ما را در كار روشن ساختن رخدادهاى نيمهء دوم سدهء دوازدهم ميلادى يارى مىكنند - دورانى كه بار تولد آن را « تاريك‌ترين دوران‌هاى تاريخ اسلام » مىنامد . اين ازآن‌روست كه در زبدة التواريخ اطلاعات بىمانندى در باب اتابكان آذربايجان ، خاندان ايلدگز ، و پيوند دوسويهء ايشان با سلاطين

--> ( 1 ) . بار تولد در اسناد تأليف زبدة التواريخ و تاريخ خوارزمشاهى به سيد صدر الدين حسينى ترديدى ندارد . نك . به : بار تولد ، تركستان در عهد هجوم مغول ، ج 1 ، ص 79 ، يادداشت شمارهء 4 و اشارهء آن به حاجى خليفه . در متن زبده در جاهاى بسيارى اشاراتى به اينكه نويسندهء كتاب را با خوارزم پيوندى بوده است ، يافت مىشود : آنجا كه از سفرش به آن سرزمين و گفتگويش با مشرّف شيرازى تاجر در كنار رود جيحون سخن مىكند ( برگ 30 ب ) . همچنين ، نويسنده در همه‌جا آب را معادل رود جيحون مىگيرد ( برگ 22 آ و 27 آ ) . ( 2 ) . نك . به : زيرنويس شمارهء 3 ، صفحهء 15 .