بود - كه مرحلهء مهمى را در امر تركيب جمعيتى برخى سرزمين‌هاى آن منطقه شكل داد - اين دوران چنان كه بايد مورد پژوهش قرار نگرفته است ؛ از آنكه از منابع تاريخى عهد سلجوقيان بهرهء تام و تمام برده نشده است ، و منابع پژوهشى لازم براى پژوهش هم فراوان نيست . « 1 » اندكى پيش از پيدايش امپراتورى سلجوقيان شاهد كيفيت بالاى تأليف و تدوين تاريخ به زبان‌هاى عربى و فارسى هستيم ، كه از پيامدهايش كتاب‌هايى است در باب تاريخ سرزمين‌ها و خاندان‌هاى فرمانفرما . « 2 » با ؟ ؟ ؟ اين‌همه ، اطلاعات ما چندان نيست كه دريابيم آيا در آن زمان در باب سيرهء نخستين سلاطين سلجوقى هم تأليفاتى وجود داشته است يا نه . مؤلفان بعدى به سيرهء ملك طغرل بك سلجوقى و ملك‌نامه و رسالات ملكشاهى و سنجرنامه و عيون التواريخ و جز اين‌ها اشاراتى نموده‌اند ، اما اين تأليفات به دستمان نرسيده است ، و افزون بر آن دانسته‌هاى ما از آن‌ها چندان نيست كه در باب مضمونشان داورى كنيم ، گرچه در برابر ، تأليفات خاندان نامى آل صابى در باب تاريخ سلجوقيان نخستين ، جايگاه والايى دارد « 3 » ؛ هلال بن محسّن صابى ( 350 ه / 970 م - 448 ه / 1056 م ) تاريخى دربارهء ايشان تأليف كرد كه سالشمار بود و آن را در سال مرگش به پايان آورد . « 4 » اين تأليف سربه‌سر به ما نرسيده اما بنا به روايت سخاوى در چهل مجلّد بوده « 5 » ، كه تنها پاره‌هايى از آن در تأليف ابو يعلى حمزة بن اسد بن قلانسى ، در گذشته به سال 555 ه / 1160 م ، با نام ذيل تاريخ دمشق « 6 » ، به ما رسيده است . فرزند هلال صابى ، غرس النعمه محمد ( 416 - 480 ه / 1025 - 1088 م ) است كه دنبالهء كار تاريخ پدر را گرفت و وقايع را تا سال 479 ه / 1086 م ثبت كرد . اين تأليف هم به دست ما نرسيده است ، اما بخش زيادى از آن در كتاب مرآة الزمان سبط ابن جوزى ( 581 - 655 ه / 1186 - 1257 م ) - كه عيون التواريخ دستنوشتهء مؤلف آن ، غرس النعمه ، را با خود از بغداد به

--> ( 1 ) . در باب منابع تاريخى مربوط به دولت سلجوقى ، نك . به : Cl . Cahen , " The Historiography of the Seljuqid period " . Historians of the Middle East . Ed . by B . Lewis , P . M . Holt , London , 1962 , PP . 59 - 78 . ( 2 ) . نك . به : ( 3 ) . درخصوص خاندان صابى ، نك . به : F . KrenKow . « As - Sabi » , EI , S . V . ( 4 ) . ابن قفطى ، تاريخ الحكماء ، لايپزيك 1903 م ، ص 110 . ( 5 ) . سخاوى ، الاعلان بالتوبيخ لمن ذمّ التاريخ ، دمشق ، 1349 ه . ق . ص 97 و 152 . ( 6 ) . در باب نشر اين متن ، نك . به : History of Damascus 363 - 555 A . H . by Ibn al - Qalanisi , Ed . by H . F . Amedroz , Beyrout , 1908 .