ممالكى در اين‌باره گفته است : بوادى در غم سقيت كرام * اريق دماءهم بيد اللّئام بكيتهم و حقّ لهم بكائى * بأجفان مؤرّقة نيام فتحسبها و قطر الدمع فيها * غداة المزن أذيال الخيام « به وادى درغم بزرگان را سيراب كردند ؛ به دست پستان خونشان ريختند . / گريم ، و به حقّ ، بر ايشان و با چشم بيخواب / چندان‌كه پندارى كاين نه اشك ، كه باران بامدادى است در پاى چادرى . » چو سلطان سنجر رخت برداشت تا به خطا رود ، خوارزم شاه علاء الدين آتسز بن محمد بن انوشتكين فرصت را غنيمت شمرد و به جبر به مرو درآمد ؛ سرشناسان شهر بكشت و بر تخت سلطان سنجر نشست و طغرا گسترانيد و چندين صندوق گوهر از خزانهء سلطان بيرون آورد . اما چو سلطان گريزان بازگشت ، دانست كه سرنوشت با او نه همراه است ، و به خوارزم بازشد . « 1 » سلطان سنجر به مرو بازگشت ، و پيش از آن سه‌هزار هزار دينار ، جدا از خلعت‌ها و تشريف‌ها ، به غازيانش بخشيده بود . سپس سپاهيان خويش فراهم آورد و به جانب خوارزم شاه رفت « 2 » و به دژ هزارسف رسيد و آن را در حصار گرفت و به منجنيق بزد . حصار ديرزمانى بپاييد و سرانجام سلطان آن دژ به جبر گرفت ، خوارزم شاه علاء الدين آتسز هم صندوق‌هايى را كه برداشته بود ، مهر سنجرى بر آن‌ها باقى ، به سنجر بازگرداند . سپس برنشست و بر كران خاورى جيحون ، روبروى سلطان سنجر ايستاد و جايى در ديدرس از اسب به زير آمد و زمين بوسيد و بر

--> ( 1 ) . خوارزم شاه آتسز با بهره‌گيرى از شكست سنجر در قطوان آهنگ خراسان كرد و در اوايل ربيع الاول سال 536 ه سرخس را تصرف كرد و در 17 ربيع الاول ، و پس از جنگى خونين با مروزيان ، به مرو درآمد . عمدهء سرشناسان شهر بكشت و بسيارى از علماى مرو را با خود به خوارزم برد . در شوال همان سال بر نيشابور چيره شد و خطبهء سنجر را قطع و براى خود خطبه كرد . ازاين‌رو تا زمانى كه در يكم محرم سال 537 ه دوباره خطبه به‌نام سنجر شد ، آشوبى پديد گشت و سپاهيان آتسز در خراسان كارهاى بزرگى صورت دادند . سلطان به سبب نيرومندى خطاييان در ماوراء النهر و همسايگى با ايشان از نبرد با آتسز خوارزم شاه خوددارى كرد و خوارزم شاه اين شهرها ، و ديگر شهرهاى خراسان را تصرف كرد . ابن اثير 11 / 34 . پس از آن آتسز به خوارزم بازشد و با خطاييان پيمانى بست كه به موجب آن سالانه سىهزار دينار به ايشان خراج مىداد . رشيد الدين وطواط ، شاعر دربار آتسز ، چكامه‌اى به مناسبت تاخت‌وتازهاى آتسز در مناطق خراسان سرود كه مطلعش چنين است ( جوينى 2 / 7 ) : ملك آتسز به تخت ملك برآمد * دولت سلجوق و آل او به‌سر آمد ( 2 ) . اين حمله در جمادى الثانى سال 542 ه رخ داد . جوينى 1 / 282 .