بود . به سال 1911 م شرق‌شناس آلمانى ، كارل زوسهايم ، پژوهش مفصّلى دربارهء زبده منتشر نمود كه محمد اقبال در ديباچه‌اى كه بر چاپ نخست اين نسخه به زبان عربى ، در لاهور به سال 1933 م نوشت ، سخت بدان اعتماد كرد . كوششى كه اقبال براى تنظيم و تصحيح اين نسخه كرده شايان توجه است اما - چنان كه خود مىگويد - به اهتمام بدان و تصحيحش بسنده نموده ، و بدينسان از تصحيح متن به « تحقيق » آن پا ننهاده است . حتى در « تصحيحش » از اين متن در بسيارى جاها مرتكب اشتباهات لغوى ، و عدم « استنتاج » درست از متن شده ، و اين همان است كه به جدّ در اين اثر به اصلاحش كوشيده‌ايم . اقبال در اصلاح سياق عبارات هم عمدتا به كتاب اصفهانى ، كه بندارى آن را خلاصه كرده ، و گاه به ابن اثير و ديگران اعتماد كرده است . پژوهش دربارهء متن ، مگر تنظيم لغات و اصلاح سياق آن در موارد اندك ، با اعتماد بر بندارى و چند مورخ ديگر ، كارى است كه اقبال هيچگاه بدان دست نمىبرد . به سال 1943 م نجاتى لوغال به ترجمهء زبده به زبان تركى ، بر مبناى چاپ اقبال و بدون ترجمهء اشعار ، دست برد ، اما اين ترجمه در نام كسان و جاىها اغلاط بسيار دارد . مورخان بسيارى هم به آنچه در زبده آمده ، كمابيش استناد كرده‌اند ؛ از قبيل كيكنادزه و شنكيلى روس ، و فيگورسكى و باسورث . اين مطالب را شرق‌شناس روس ، ضياء الدين بونياتوف ، آورده است ، كه به ترجمهء زبدة التواريخ به زبان روسى ، و پژوهش و انتشارش ، به همراه تصوير كامل اين نسخهء خطى ، به سال 1980 م در مسكو اقدام كرد . « 1 » بنابه گفتهء بونياتوف ، « نشر اين ترجمهء روسى امرى فورى و واجب بود ، از آنكه اين كتاب منبعى ارزشمند براى پژوهش در تاريخ دولت‌هاى آسياى مركزى و شمال هند ( سلجوقيان و غزنويان و قراخانيان و خوارزمشاهيان ) و ايران ( دولت‌هاى اتابكان فارس و حكومت‌هاى امراى سلجوقى و ديگران ) و عراق ( خلافت بغداد و اتابكان آن ) است و بر رويدادهاى اين دورهء بازپسين ، كه چنان كه بايد مورد پژوهش قرار نگرفته است ، پرتوى مىافكند . » « 2 » حقيقت آن است كه ترجمهء روسى مفهوم و نيكوست ، چنان كه پژوهش بونياتوف هم به دقيق و عالمانه و بىطرفانه بودن - كه در بسيارى از پژوهش‌هاى شرق‌شناسانه خاصّه نوع غربى آن نمىيابيم - ممتاز است . آنچه بر ارزش پژوهش او مىافزايد ، اطلاعات تازه و عمده‌اى است كه وى از منابع گرجى و ارمنى و غيرعربى - كه در كتابخانه‌هاى عربى فراوان نيست - برگرفته

--> ( 1 ) . نك . به : بونياتوف ، ص 16 مقدمهء عربى . ( 2 ) . بونياتوف ، ص 17 .