كتاب حاضر : ناصر الدين شاه در خاطرات سفر اول خود مىنويسد : از تهران الى انزلى را سابقا در سياحت گيلان به تفصيل نوشته‌ام حالا الى انزلى را تفصيل نمىدهم . . . . . در اين مقدمه نيز همانند ناصر الدين شاه مطالبى كه در مقدمه‌هاى سفر اول و سفر سوم توضيح داده شده از ذكر آنها خوددارى مىشود ، مثلا در مقدمهء سفر اول « * » توضيح نسبتا كاملى در مورد تفاوتهاى اين كتاب با چاپ سنگى منتشره در زمان خود ناصر الدين شاه آورده شده است ، و چون كتاب حاضر هم با چاپ سنگى سفر دوم ، همان تفاوتها را دارد ، لذا به اين تفاوتها پرداخته نمىشود ، الّا يك نكته و آن اين‌كه كتاب حاضر كلا با دستخط شخص ناصر الدين شاه مىباشد بدون هيچ تغييرى ، ولى متن چاپ سنگى را اعتماد السلطنه ويرايش ، بعضى عبارات را تلخيص و حتى بعضى را حذف و در بعضى عبارات حتى كلمات را تغيير داده است . كتابى كه تحت عنوان « سفرنامهء فرنگستان نوشتهء ناصر الدين شاه قاجار ( سفر دوم ) » با مقدمهء دانشمند محترم جناب آقاى ايرج افشار در سال 1363 ، به طبع رسيده است ، تصوير همان چاپ سنگى است كه در زمان ناصر الدين شاه تدوين يافته است . همينطور در مورد واژه‌هاى به كار برده شده ، توسط ناصر الدين شاه و نحوهء ويرايش سجاوندى به كار برده شده و نوشتن كلمات به شيوهء امروزى در اين سه سفرنامه ، در مقدمهء سفر سوم و اول به نكات مورد نياز اشاره گرديد . و از ذكر مجدد اين توضيحات خوددارى مىشود . اما اين كتاب همان‌طور كه قبلا اشاره شد ، حاوى متن اصل دستخط شخص ناصر الدين شاه مىباشد كه در سال 1362 ه . ش از ادارهء كل بيوتات وزارت امور

--> * روزنامهء خاطرات ناصر الدين شاه در سفر اول فرنگستان . به كوشش فاطمه قاضيها ، تهران ، سازمان اسناد ملى ايران ، 1377 .