قواى نظامى در نيمهء سال 1320 ( - 1360 قمرى ) حصول پذيرفت . كشته شدن ناصر الدين شاه شروع زمزمهء آزادى بود و پس از سيزده سال نهضت مشروطيت را در پى داشت و استعفاى رضا شاه نهضت ملى شدن صنعت نفت را به دنبال . بنابرين همانطور كه در نوشته‌هاى ناظران و ناقدان اين كتاب آمده است محتويات اين مجموعه از جهات متعدد سياسى ، اجتماعى ، مدنى و فرهنگى براى تاريخ عصر قاجارى فايدت‌بخش است . « 1 » ده سال از نيمهء دوم سلطنت رضا شاه روزگاران اختناق كامل است . درين دوره به تدريج رجال سياسى مهم و معتبر از منصبها و قدرتها به دور مىشوند . البته راه‌آهن و راههاى شوسه و راديو و دانشگاه و موزه و فرهنگستان و ثبت اسناد و آثار ديگرى ازين دست كه موجب تغييرات مدنى و فرهنگى و اجتماعى بود بالمآل و رسوم و عرفيات در دنبال آنها دگرگونى يافت ، درين دوره تأسيس شد . اختناق ، با آمدن قواى بيگانگان به ايران از ميان رفت و قدرت احزاب و افراد و ايلات بر جاى آن نشست و مشكلات ناشى از جنگ و دخالتهاى همه جانبهء دول اشغالگر نابسامانيهاى زيادى را همراه داشت و گفتن اجمال اين مباحث از چشم عين السلطنه پوشيده نمانده است . عين السلطنه در دورهء ده سالهء دوم رضا شاه به مناسبت وجود اختناق قادر به آن نبود كه مانند ايام سلطنت احمد شاه هرچه را مىدانسته است بنويسد ، يا به اندازه كافى و روشن بنويسد . او در دورهء چهار سالهء سلطنت محمد رضا شاه آن‌چنان دچار آثار كهولت و بيمارى شده بود كه رمقى برايش نمانده بود كه از وجود آزادى استفاده كند و آنچه را گفتنى مىبوده است مانند روزگاران شباب بر صفحهء كاغذ به ثبت برساند . خودش نسبت به اين احوال اشاراتى دارد . بطور مثال ضمن مطالب مربوط به پنجم تير 1311 به مناسبت آن‌كه با چند تن از اقوامش دور هم جمع بوده‌اند نوشته است : « براى آنكه بعضى صحبتهاى سياسى و غير آن‌كه امروز بسى خطرناك است به ميان نيايد غالبا تخته‌بازى مىكنند . . . تقريبا نه سال است كه اين مجمع در كمال نزاكت دوام دارد . تعجب اينجاست كه هر اجتماع چند نفرى درين شهر مورد سوءظن [ بوده ] و تا به حال اين مجمع ، به هيچ‌وجه تعقيب نشده است . » ( ص 7734 ) در پايان مطالب مربوط به اول مرداد همان سال مىنويسد : « اين ايام هم همه چيز

--> ( 1 ) - من قلبا و قلما از دوست بزرگوار خود - جناب آقاى مسعود سالور - سپاسگزارم كه براى احياى اين كتاب ارزشمند ارجمند بنده را همسفر راه دراز تهيه و تصحيح و تنظيم متن فرمود و با هم توانستيم يكى از مآخذ تفصيلى عصر قاجارى را به محضر محققان شايستهء اين دوره از تاريخ ايران پيشكش سازيم .