كرد ، به همه‌جا فرستاد . چه و چه هزارها كه من نمىدانم . روس و انگليس مثلا يار محمد خان فعلهء كرمانشاهانى كه در قزوين آمده بود يك نفر از مجاهدين او از خيابان قونسلگرى گذشته بود او را فورا با دست خودش كشت و در روزنامهء قزوين تمجيدات و تعريفات لا تعد و لا تحصى كردند و حال آن‌كه عمارت قونسل در معبر عام واقع و روزى هزار نفر از آنجا عبور مىكنند . هيچ‌كس منكر نيست روس و انگليس مملكت را مىخواهند بخورند ( « قلم اينجا رسيد و سر بشكست » ، مىگويند ننويس ننويس افتضاح خودمان است ) . اما ببينيم حرفهاى آنها على الظاهر ناحساب است نه و اللّه به خدا . انگليس مىگويد طريق فارس را منظم كنيد ما به جاى آن‌كه از او چاپلوسى كنيم يا تملقى بگوئيم ، راه‌حل مسئله را از او بخواهيم ، ده هزار نفر توى ميدان توپخانه جمع شده صد هزار ناسزا گفته به امپراطور آلمان تلگراف مىكنيم . دولت يك رفتار مىكند ، ملت يك رفتار . دولت سفير روس را مىپذيرد ، ملت نمىپذيرد دشنام مىدهد . روس و انگليس سيصد سال است باهم ضديت داشتند ، پس از آن‌كه دولت تغيير پلتيك داد آغاز دوستى كرد . آحاد و افراد ملت همراهى كرده سرا و علنا دوستى نمودند ، يك بام و دو هوا كه نمىشود ؟ آن‌وقت هم پس از يك سال و نيم شور و صلاح يك نفر مستخدم از امريكا آوردند كه هيچ ايران نديده و هيچ از وضع ايران آگاه نبود . شايد چون فن تاريخ نداشت اسمى هم از ايران در كتابها نخوانده بود ، پنجاه شصت نفر تروريست هم دورش جمع شده ، وكلاى ما هم اختيار تام تمام دادند كرد آنچه بايد بكند . اينها مثل اين بود سالى دوازده هزار تومان به يك نفر امريكائى دادند تمام قواى برى بحرى ، سرمايهء ميليونرهاى آنجا را جلب به ايران كرده در موقع جنگ يا صلح تمام آحاد و افراد امريكا همراهى مىكنند . فرق نوز بلژيكى و شوستر امريكايى مسيو نوز را مىگفتند چرا در امر گمركات شاه اختيار داد ، اين عقلا چرا دادند و حال آن‌كه آن بيچاره در آن ايام استقلال ايران تا پنج مرتبه پطرزبورق ، اسلامبول نرفت . با سفراى روس و انگليس عثمانى مذاكرات نكرد و تا چهار سال در طهران درس نخواند دست به عمليات نزد ، شروع به تغييرات نكرد . حتى به گمركات روس در سمت شمال و به انگليس سمت جنوب امتيازات مختصرى داد ، حتى به تجار آذربايجان تخفيفات داد كه وقتى من شيراز بودم تجار شيراز تلگراف كردند كه جهت امتياز آذربايجانى چيست ؟