موقعى بدبختى براى يك مملكتى نيز كمتر از اين اظهارات و اين ترتيبات نمىشود . آمديم سر مسلك خارجى . آنچه من آمدم عجز كردم ، الحاح كردم از آقايان وكلا قبول نشد و حال آن‌كه در آن‌وقت بسيار اتخاذ آن مسلك سهل بود و ممكن بود روابط ما خيلى از اين بهتر باشد . امروز كار ما به جائى رسيده كه قشون اجانب در بيست و چهار فرسخى است . اين مطالب مقدمات عرض من بود كه اگر شما امروز هم يك مسلك خارجى و يك حكومت بااقتدارى معين نكنيد يعنى هركسى را كه طرف اطمينان شماست و مىدانيد كار مىكند ، هركسى را كه ديگر شما خجالت مىكشيد از اين‌كه [ تهمت ] بزنيد يا افترا بر او بنديد و اگر او را آورديد وزير كرديد ديگر خجالت مىكشيد از اين‌كه به او تهمت بزنيد معين بكنيد و مملكت را بدهيد به دست او و بالاخره يك حكومت مسئول تشكيل بدهيد . بنده از تصور خطراتى كه بر آن مترتب خواهد شد بر خود مىلرزم و نمىتوانم عرض كنم كه چه مخاطرات در پيش داريم و نمىتوانم به آن تفوه كنم ! اين مقدمه عرض بنده بود و اما مسئلهء التيماتوم . عرض مىكنم كه آقايان هم مسبوق هستند ، چه از تلگرافاتى كه شده است ، چه از مذاكره با سفرا . بالاخره يك پيشنهادى وزرا كردند مجلس او را رد كرد بر خلاف شهرتهائى كه مىدهند كه وزرا استعفا ندادند استعفا كردند ، استعفاى سريعى . آقاى رئيس مجلس و خيلى از وكلا مسبوق هستند آقاى نايب السلطنه و نمايندگان محترم و جمعى از محترمين ديگر و خيرخواهان مملكت اصرار كردند دو مرتبه همان وزراء باقى باشند و داخل مذاكره شوند ، بلكه مواد اين التيماتوم را تغيير بدهند و از آن روز تا حال وزراء در مسئله اولتيماتوم مذاكرات خيلى خيلى طولانى نمودند . بر خلاف عقيدهء بعضى اشخاص كه مىگويند آمدن قشون روس به پايتخت اهميت ندارد هيئت وزراء از روى نصيحت خيرخواهان و آنها كه عقلشان مناط اعتبار است آمدن قشون روس را خيلى اهميت مىدهند و عقيده‌شان اين بود حتى المقدور جلوگيرى شود . به يك اندازه هم به مقصود نائل شدند و تا امروز قشون روس به پايتخت وارد نشده و اين شهرت هم كه وزراء رفته‌اند التيماتوم را قبول كردند خلاف است . وزراء فقط مذاكراتى كردند كه قشون وارد طهران نشود . اما در باب شرط اول باز بر خلاف آنها كه مىگويند پلتيك دولت موافق نيست با ماندن مسيو شوستر هيئت دولت خيلى مذاكرات كرد ، خيلىخيلى مايل است مسيو شوستر در كار خود باقى باشد . اين را هم عرض كنم آنها اول داخل مذاكرات نمىشدند و مىگفتند التيماتوم تغييرپذير نيست . وقتى كه كار يك دولتى به التيماتوم رسيد ديگر نمىشود داخل مذاكره شد ، يا بايد جمعا قبول يا رد نمايند . ليكن ما از راههاى غيرمستقيم داخل