قهرمان ميرزا عين السلطنه
978
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى )
امين السلطان درين ماجرا خود را از برخورد شديد با مردمانى كه از تبريز آمده و داعيهء تصدى امور را داشتند محفوظ نگاه دارد و هريك را بر سر كارى كه مناسب مىبود و مزاحمت ايجاد نمىكرد بگمارد . ديگر اينكه آگاهيهاى مفيدى از طرز گرفتارى ميرزا رضا كرمانى و كشتن او ، طرز نخستين سلام دربار مظفر الدين شاه و مهمانى امين السلطان ، قروض نايب السلطنه كامران ميرزا ( ص 1038 ) و جزئياتى مانند احوال همسر حكيم قاآنى ( ص 1041 ) و حسابرسى آن و اغتشاشهاى مملكتى ( مانند آنچه در همدان اتفاق افتاد ، ص 1063 ) و فوت ملكآرا ( ص 1139 ) و چوب خوردن عزيز خان ( ص 1105 ) درين جلد مندرج است كه هم خواندنى است و هم مفيد فايدهء تاريخى . ديگر اينكه اطلاعات بسيار خوبى دربارهء رجال و افراد سرشناس ، مخصوصا آنها كه در دورهء مظفر الدين شاه مصدر امور شده بودند از ميان نوشتههاى اين جلد به دست مىآيد كه بسيارى از موارد آن در كتب ديگر مذكور نيست ، مانند مطالب مربوط به حكيم الملك ، عين الدوله ، مستشار الملك ، سهم الملك ، نصرت السلطنه ، شعاع السلطنه ، سالار الدّوله ، صديق ديوان ، عميد الدّوله ، نظم السلطنه ، نظام الدوله ، سعد السلطنه ، نير الدوله ، عضد الدوله ، فخر الملك اردلان ، فخر الملك كفرى ، نصر السلطنه ، آصف الدوله ، فرمانفرما و ديگران . ديگر اينكه در موارد متعدد توانسته است وضع بىپولى مملكت و مردم و اوضاع بىنظام قشون و لشكر را ترسيم كند و با اشارات نسبة روشن طرز حكومتدارى واليان و حاكمان ولايات را عرضه دارد . مخصوصا آنچه دربارهء واليگرى نظام الملك در فارس ( كه خود از اعضاى آن حكومت مىبود ) و سفرهاى مأموريتى خود در كرسف و ابهر و ايل دويرون نوشته است همه نوشتههايى است قابل توجه و دقت نظر . ديگر اينكه قسمتهاى كلى از اين مجلّد به متن چند سفرنامه اختصاص دارد و آنها شرح مسافرتهاى عين السلطنه به قزوين - فارس - زنجان ( كرسف و ابهر و طارم و دويرون ) - همدان - مشهد - الموت است . همچنين شرح مسافرت به تركستان روس از راه خراسان حاوى مطالب خواندنى است و از اين حيث كه اين سفر مقارن صدور فرمان مشروطيت و انعكاس اخبار تهران در آن بلاد دوردست مىبوده است مورد اعتنا تواند بود . عين السلطنه در اين سفرنامهها اطلاعات مفيدى از وضع عشاير و قبايل ، راهها و آباديها ، محصولها ، قيمتها ، مالياتها ، مجازاتها ، نحوهء مسافرت با اسب و طرز حملونقل و احوال خدم و حشمى كه با افراد دولتى حركت مىكردهاند به دست داده است . در اينكه از جاىجاى اين مجلد مىتوان بر ميزان تسلط و قدرت و تدبير و مردمدارى و سلوك ميرزا على اصغر خان امين السلطان و نيز از ناتوانى سياسى و كمتدبيرى امين الدوله در ادارهء امور مملكت كه منجر به افتادن او از كار شد وقوف يافت و دريافت كه اصولا ايران در حكومت