نبود و براى چه . قوهء طيران هم كه انسان ندارد ، داشته باشد هم اين مسافت بعيد را چه قسم در اين مدت قليل طى خواهد كرد . از مطلب همه‌كس مسبوق است . تمام ولايات هم صدق مطلب را تلگراف كرده‌اند . اين‌جا دروغ جار بزنند براى چه . به هر جهت منزل حضرت و الا رفتم . تمام همين صحبت بود . تا روزنامه‌هاى ما برسد خيلى طول دارد . اما مفصل و مشروح خواهند نوشت . اوضاع جهان مختصرى از چين بنويسم . چندى است كه فى الجمله اغتشاشى برخاسته بود . قريب دو سه هفته است اغتشاش كلى شده . بكسرها طايفه‌اى هستند يا جمعى به اين اسم متحد شده‌اند كه تمام فرنگيها را از چين خارج كنند . در غير شهر پكن و دو سه بنادر ديگر كه نرفته‌اند در اغلب جاها دعات مسيحى و آنچه فرنگى به چنگ آورده‌اند مقتول نموده ، از عيسويان بومى كه بواسطهء همين كشيشها مسيحى شده بودند تمام را به سخت‌ترين وجهى به قتل رسانيده‌اند و كم‌كم به نزديك پكن رسيده و گويا به شهر داخل شده ، وزيرمختار آلمان را هم مىگويند با زنش كشته‌اند . عجالة خبر صحيح نيامده . خود فرنگيها هم نمىدانند چه شده . احتمال مىدهند تمام سفارت‌خانه [ ها ] و آنچه فرنگى در شهر پكن بوده غارت و كشته شده است . تمام دول حتى ممالك متحدهء آمريكا و ژاپن قشون روانه نموده‌اند . اما تا اين قشون برسد و فتحى بكنند آنها كار خودشان را كرده‌اند . فرنگيها مىگويند خود ملكه و امپراطور هم از اين شورش بدشان نمىآيد و بلكه به تحريك خود آنهاست . قلعهء تاكوكه نزديك شهر تيان‌تيسن است بواسطهء همان قشون معدود انگليس و ژاپن و آلمان و روس مفتوح شده . حالا تا قشون كلى نرسد به‌سمت شهر تيان‌تيسن و پكن جرئت يورش و پيشرفت ندارند . اين قلعه خيلى بزرگ و مستحكم است و دو سه روز هم جنگ كردند تا مفتوح شد . اما كليد پكن و تيان‌تيسن همين قلعه را مىدانند . در سى سال قبل هم كه انگليس و فرانسه با چين جنگ كردند اين قلعه را فتح نموده بودند و مدتى در تصرف داشتند . بعد از فتح اين قلعه ساير فتوحات خيلى آسان است . تمام فرنگستان مشغول تجهيز قشون و استعداد عسكرى هستند . اين اخبار ولوله در فرنگستان انداخته تمام به سمت چين نگرانند . جنگ دولت انگليس و جمهورى ترنزوال و ارانژ قريب به اتمام است . هشت ماه است كه اين دو جمهورى كوچك با دولتى قوى مثل انگليس مىجنگند و در چند ماه اول فتوحات خيلى خيلى نمايان كرده [ اند ] . پس از آن‌كه دولت انگليس سپهسالار نامى خود