اطلاعاتى دربارهء اصفهان شهر اصفهان وقتى آبادترين شهرهاى عالم بوده . مركز تجارت و معدن كمال و منبع مكتب و حرفه بوده . چنانچه الان هم كه خراب شده و از آن عظمت و جلال افتاده باز بعد از طهران و تبريز در جمعيت و آبادى ثانى ندارد . در صفا و هوا از اغلب شهرهاى عالم بهتر است . ابنيه و آثار قديمى كه در اين شهر موجود است خود دلالت دارد كه چقدر معتبر و عظيم بوده . بعد از جنگ افغان اين شهر رو به خرابى نهاده . مگر دست غيبى به صورت اولش دربياورد . مورخين فرنگ جمعيت اين شهر را در اوايل سلطنت شاه سلطان حسين چهار كرور نوشته‌اند . الان جمعيت آن از سيصد هزار متجاوز است . دوازده فرسنگ دور شهر است . ابنيهء قديم از عمارات سلطنتى و مساجد و مدارس ، بازار و كاروانسرا به حدى دارد كه تعداد آن پايان ندارد . تقريبا طول بازار اصفهان يك فرسنگ مىشود كه تمام آن داير [ ست ] و كسبه مسكن دارند . در اين بيست و هشت سال كه ظل السلطان حكومت در اين ولايت دارد فى الجمله رو به آبادى نهاده و از پيشتر آبادتر گرديده . دهاتش مرغوب و شهرش آباد شده . اما آنچه از باغات و عمارات سلطنتى داشته فروخته و الان تمام آن زمين زراعت و باغات شده . هر باغ سلطنتى قطعه‌قطعه مالكى پيدا كرده . از آثار آن فقط اسمى باقى است . مگر چند محل كه در دست خود حضرت و الا است ، مثل چهل‌ستون و باغ كاج و هشت بهشت كه ملك و خانهء صارم الدوله سردار اعظم است . منسوجات منسوجات اصفهان رو به ترقى نهاده . در طهران و بعضى شهرهاى ايران فى الجمله رواج گرفته . اهالى اصفهان جنسا زارع و كاسب هستند . در عمل زراعت و تجارت يد طولى دارند . در تمام اصفهان و اطراف شهر يك قطعه زمين باير نيست . تجار اصفهان در تمام عالم پراكنده [ اند ] و تجارت مىكنند . در تقليد و تقلب شهرتى دارند . در ايران معروف و مشهور مىباشند . هركس با اصفهانيها طرف شود هرقدر زرنگ و نكته‌سنج باشد فايق نمىآيد و مغلوب خواهد شد . در هر صنعت و عملى استاد [ ند ] و به محض رؤيت مىتوانند از روى آن ساخت و تقليد كرد . روىهم‌رفته مردمان هوشيار زرنگى دارد . اگر در ترتيب تربيت آنها اقدامى شود از هر ملتى زودتر ترقى كرده صنايع و بدايع كارهاى آنها عالم‌گير مىشود . افسوس مربى و مشوقى ندارند و آنچه عجالة مىكنند با