ناصر الدين باشد آن هم از ميانه رفت . از عفت الدولهء مرحومه هم يك دختر داشت ، طوبى خانم نامزد من بود . در 1300 خبر فوت او همدان به من رسيد . ديگر از عفت الدوله اولادى پيدا نكرد . مشق نظام - فرمانفرما دوشنبه 15 رجب - امروز اعليحضرت به قورخانه و ميدان مشق تشريف‌فرما مىشوند . منزل حضرت و الا رفته با افخم الدوله ميدان رفتيم . خيليها بودند . مدتى با امير توپخانه و آجودانباشى صحبت كرديم . شاه تشريف آوردند . فرمانفرما جلوى شاه بود . شمشير كشيده فرمانى دادند . از دسته‌جات موزيكانچى موزيك سلام زدند . از جلوى صفوف توپخانه و افواج كه به حالت دشتبان « 1 » ايستاده بودند گذشته همه‌جا فرمانفرما از قول شاه احوال‌پرسى كرده افواج به صداى بلند تركى و فارسى دعا كردند . هنوز در ايران مطلب معينى در جواب اظهار التفات شاه معين نشده كه عموما يك‌آهنگ و يك مرتبه عرض كنند . مثل « هوراى » روس و غيره . بعد از اتمام سركشى شاه وسط ميدان ايستاده ، ملتزمين از عملهء خلوت و غيره پياده ، صاحب‌منصبان سواره بودند . فرمانفرما فوج مخصوص را جلو آورده مشق داد . فوج مخصوص را مجددا برقرار كرده رياست آن با خود فرمانفرماست . اسب كهر قشنگى سوار بود . بسيار بسيار خوب مشق داد . فوج مخصوص هم الحق از افواج مشق كردهء خوب و زينت ميدان مشق است . امروز هم بيشتر ساعى بودند كه خوب مشق كنند و جلوه بدهند . شاه خيلى تمجيد مىفرمودند . فرمانفرما گذشته از اين‌كه معلم و صاحب‌منصب تربيت‌شدهء خوبى است دلسوز هم هست . من مطمئن هستم كه خوب رسيدگى مىكند . متملقين هم آنچه از پير استاد ياد داشتند عرض كردند . فرمانفرما را به عرش بردند . ناپليون و شارل دوازدهم و بلوخر ولينگتون ، ملتك « 2 » و غيره را شاگرد او دانستند . در سردارى و قشونكشى به تمام آنها برترى دادند . اين است وضع ايران ما و جهت بىنظامى همين يك فقره مىباشد . امروز ميل شاه را به فرمانفرما كه مشاهده مىكنند هرچه به زبان بيايد مىگويند . خواه وجود داشته باشد ، خواه عدم صرف باشد . دروغ و تملق كارها را اينجا رسانيده است . توپخانه بناى مشق را گذاشت . فرمانفرما عرض مىكرد همين‌قدر در اين مدت كارى كرده‌ام كه در

--> ( 1 ) - اصلاح نظامى است صف دشتبان يا حالت دشتبان در حالتى است كه سربازان به دو رديف بازو به بازو مىايستند ( مسعود سالور ) . ( 2 ) - Moltke .