پنجشنبه 2 آذر 1300 / 24 نوامبر 1921 / 23 ربيع الاول 1340 * وقوع زلزله نيشابور تقريبا در ساعت 11 صبح زلزله 1 شديدى در نيشابور به وقوع پيوست ولى تلفات جانى در پى نداشت . 2 [ تصوير ] تصويرى از منطقه زلزله‌زده

--> ( 1 ) . نخستين زمين‌لرزه‌اى كه در تاريخ ايران ثبت شده ، زمين‌لرزهء سدهء چهارم پيش از ميلاد است كه منطقه‌اى را ويران كرد . براساس گفتهء دوريس ساموسى مؤلف كتابى دربارهء تاريخ يونان و مقدونيه كه در حدود 350 پيش از ميلاد نامدار بود « راگادر كشور ماد نام خود را از آنجا گرفته است كه زمين در پيرامون دروازه‌هاى خزر در اثر زمين‌لرزه‌ها چنان پاره شده بود كه شهرها و روستاهاى بسيارى ويران شده و مسير رودخانه‌ها تغييرات گوناگونى يافته بود . » پوسيدونيوس افاميه‌اى ، در تاريخى كه در ميانهء سدهء دوم پيش از ميلاد نوشته است مىافزايد كه در اين زمين‌لرزه « شمار بسيارى شهر و 2000 روستا ويران شد . نخستين رويداد ثبت شده در منطقه خاورميانه ، زمين لرزهء سال 658 م ، در بصره است كه آسيبى به بار نياورد . اما اولين زلزله ثبت شده در نيشابور در روز سه‌شنبه 18 شعبان 242 ق است كه زمين‌لرزه‌اى شديد ، البرز شرقى را لرزاند و منطقهء قومس و ناحيهء خراسان غربى و توابع نيشابور را ويران كرد . در اين منطقه كه به طول 350 كيلومتر ميان البرز و دشت كوير ، از خور تا فراسوى بسطام و در بخش‌هايى از طبرستان و گرگان كشيده شده است ، دويست هزار نفر كشته شدند و همهء روستاها ويران شد . در منطقهء قومس ، بيشترين زيان‌هاى زمين‌لرزه به دامغان رسيد كه نيمى از شهر ويران گرديد و حدود 45096 نفر كشته شدند . در مناطق كوهستانى دگرريختىهاى گسترده زمين و از جمله احتمالا گسلش سطحى ، روى داد . شهر قديمى قومس ، مركز پيشين ايالت ، نيز ويران و احتمالا پس از زمين‌لرزه سرانجام متروك شد . يك‌سوم بسطام فروريخت و در منطقه ميان اين شهر و دامغان ، دو نسل بعد هنوز اثرات زمين‌لرزه مشاهده مىشده است . طبرستان و گرگان نيز در اثر زمين‌لرزه آسيب ديد و زمين‌لرزه اثر فاجعه‌بارى بر منابع تأمين آب منطقه قومس داشت زيرا باعث خشكيدن چشمه‌ها و قنات‌ها شد و يا با به راه انداختن زمين‌لرزه‌هايى مسير رودهايى را كه به سوى دشت جريان داشتند ، سد كرد . بيرون از اين منطقه ، نيشابور در سوى شرق و ايالت جبال در سوى غرب و جنوب غرب قومس نيز به شدت لرزيدند و زمين‌لرزه در رى ، قم و حتى در اصفهان حس شد و در آنجا نگرانى زيادى برانگيخت . زمين‌لرزه ديگر نيشابور در سال 540 ق ، با ويرانگرى محلى برخى از ساكنان نيشابور را به فكر مهاجرت انداخت . زمين‌لرزه ديگر اين منطقه در سال 649 ق رخ داد كه بخشى از « شادياخ » را به كلى ويران كرد . و بالاخره زمين‌لرزه‌اى كه پيش از زمين‌لرزه سال جارى ( 1300 ش ) در نيشابور رخ داده و ثبت شده است . زمين‌لرزه 30 جمادى الاول زمين‌لرزه فاجعه‌بارى در نيشابور و توابع آن روى داد . شهر كاملا ويران شد و تنها كسانى كه در بيرون از شهر بودند ، جان سالم به در بردند و هيچ ساختمانى پابرجا نماند . شهر كنونى نيشابور مجددا ساخته شد . ( تاريخ زمين‌لرزه‌هاى ايران ، ص 128 - 130 و 145 ) . ( 2 ) . روزنامه اتحاد ، 5 / 9 / 1300 ، ص 3 .