چهارشنبه 26 مهر 1300 / 19 اكتبر 1921 / 17 صفر 1340 * تصرف ماسوله به دست نيروهاى دولتى ماسوله 1 به تصرف نيروهاى دولتى درآمد . مختار نظامى يكى از صاحب‌منصبان قزاق با نيروهاى خود و آقا جان درامى در آنجا متوقف شدند . 2 [ تصوير ] نمايى ديگر از ماسوله

--> ( 1 ) . روستاى ماسوله از چهار قسمت به نام‌هاى محله خانه‌بر ، محله مسجد بر ، اسد محله و كش سر تشكيل شده است كه در وسعتى به مساحت تقريبى يكصد و پنجاه هزار مترمربع رخ مىنمايد . اختلاف ارتفاع از بلندترين نقطه تا پائين‌ترين سطح روستا نزديك به صد متر بوده و همين مسئله موجب پيدايش نمايى بىنظير در معمارى ماسوله است . خانه‌هاى اين روستا بيشتر دوطبقه و به ندرت يك طبقه است . بيشتر مردم ماسوله سالى يك بار روى بناى خانه‌هاى خود را با گلى زرد و بام آن را با گل كبود كه هردو از كنار « ماسوله رودخان » به دست مىآيد ، اندود مىكنند . ماسوله هم نزديك به درياست و هم قريب هزار و پنجاه متر از سطح دريا ارتفاع دارد و آب و هواى آن آميزه‌اى از لطافت هواى كوهستانى و رطوبت هواى دريا است . ماسوله و جنگل‌ها و كوه‌هاى اطراف آن يادآور مبارزات مجاهدان جنگل و گيلان است . در تاريخ معاصر و خصوصيات تاريخ مبارزات نهضت جنگل به رهبرى ميرزا كوچك خان جنگلى كه هفت سال طول كشيد ، مبارزان جنگل با استفاده از موقعيت سوق الجيشى ماسوله و ارتفاعات مجاور آن و با همكارى مردم اين منطقه ضربات سهمگينى بر متجاوزان روسى و انگليسى و عوامل داخلى آنان وارد نمودند . از جمله مهمترين جنگ‌هاى اين منطقه جنگ ماسوله و جنگ ماكلوان است . در جنگ ماكلوان كنسول روس سيصد قزاق روسى را كه در بىرحمى و شقاوت شهرت داشتند و پنجاه نفر قزاق ايرانى با مهمات كافى به فرماندهى ابو الفتح خان ياور براى سركوبى جنگلىها فرستاد . در مسير حركت قشون دولتى از جاده ماكلوان به ماسوله نيروهاى جنگلى كه بيش از هفتاد تن بودند ، از تپه ماكلوان به ماسوله حمله كردند و 134 نفر از نيروى دشمن به صومعه‌سرا گريختند و بقيه را كشتند و اسير شدند و مقدار زيادى اسلحه و اسب به غنيمت مجاهدان جنگل درآمد . در جنگل ماسوله حدود چهار هزار سوار نيزه‌دار و پياده توپخانه به فرماندهى كالچوك‌اف به جنگل گسيل مىگردند . امير تالش از ضيابر و برهان السلطنه طارمى از طارم و هفتصد قزاق ايرانى به سركردگى « ماهائوف » از راه زنجان و ماسوله و قزاق‌هاى پياده با پشتيبانى توپخانه از خط رشت پيشروى كردند . اين نبرد نابرابر بر اثر ريزش برف سنگين و محاصره نيروهاى جنگل به دست نظامىها به شكست جنگلىها انجاميد ، اما سه ماه پس از جنگ ماسوله ، جنگلىها از كمين‌گاه‌هايشان خارج شدند و به سمت فومنات سرازير گرديدند . بسيارى از اهالى ماسوله با نيروهاى ميرزا همكارى داشتند و جمعى نيز به استخدام نهضت درآمدند كه در ماسوله تحت رياست « صادق كوچك‌پور » گروهان ماسوله را تشكيل داد ، و بر عليه اجنبى مبارزه نمودند . ( جهت اطلاع بيشتر ر ك : مجله هنر و مردم ، شم 186 ؛ نگاهى به ماسوله سرزمين مسحوركننده ؛ ماسوله سرزمين ستارگان روشن ) . ( 2 ) . روزنامه ايران ، 28 / 7 / 1300 ، ص 3 .