مىباشد . در ادامه اين مطلب ذكر شده بود كه رضا خان مدير روزنامه ستاره ايران را به خاطر اينكه ، در يك ستون فكاهى در اين روزنامه راجع به القاب فاتحين جنگ خراسان بعضى مزاح‌ها شده بود ، به حضور طلبيده و دستور داده است به او دويست ضربه شلاق زده شود و همچنين او را حبس نمايند كه مشار اليه هنوز هم در حبس است . 10

--> ( 1 ) . دوشنبه‌بازار : در پانزده هزار گزى جنوب‌شرقى رشت و در سر راه شوسه رشت به قزوين واقع شده است و روزهاى دوشنبه در اين منطقه بازار عمومى داير است . ( 2 ) . كتاب گيلان ، ج 2 ، ص 234 به نقل از مجله خواندنيها شماره 68 تا 74 ( 3 ) . روزنامه اتحاد ، 24 / 7 / 130 ، ص 2 . ( 4 ) . از جمله سازمان‌هاى سياسى سوسيال‌دموكرات فعال در دوران نهضت مشروطه در ايران مىتوان از داشناكسيون نيز نام برد . براى شناختن اين حزب توجه به نكات ذيل ضرورى است : حزب انقلابى داشناكسيون در سال 1279 در تفليس بنيان گزارده شد و در اكثر شهرهاى قفقاز ، ماوراء قفقاز ، ايران و تركيه كه ارامنه زندگى مىكردند سازمان محلى داشت . هدف اصلى حزب عبارت بود از تشكيل دولت مستقل ارمنستان و به اين جهت جنبشى بود عليه دولت روسيه تزارى و دولت عثمانى و دولت ايران ؛ چون فقط ارامنه مىتوانستند به عضويت حزب درآيند ، لذا چنان كه گفته شد سازمان‌هاى اين حزب به شهرها و مناطق ارمنىنشين محدود ماند . اين شعبات مهم سازمانى در تبريز ، اصفهان ، رشت و تهران در ميان ارامنه اين شهرها فعاليت مىكردند . در سال 1288 كنفرانسى با شركت نمايندگان سازمان‌هاى محلى حزب داشناكسيون در وارنا ( بلغارستان ) تشكيل گرديد كه در آن يك هيئت دوازده نفرى از ارامنه ايران شركت داشتند و بنا به پيشنهاد اين گروه كنفرانس ، حمايت از جنبش مشروطه در ايران را پذيرفت . مهم‌ترين مسئله كنفرانس ، تبادل نظر درباره مسئله ارامنه مقيم در قلمرو دولت عثمانى بود زيرا در اين كشور ارامنه به شدت تحت فشار سياسى ، اجتماعى و اقتصادى قرار داشتند . كنفرانس « وارنا » كه در آن 50 تا 60 نماينده شركت نموده بودند چندين هفته طول كشيد . بعد از كنفرانس 40 نفر از مجاهدين ارمنى به ايران اعزام شدند تا در مبارزات نظامى و سياسى نهضت مشروطه ايران شركت نمايند ( يفرم خان يكى از اين 40 نفر بود ) . محل كميته مركزى هفت نفرى حزب داشناكسيون ايران تبريز بود . در پاييز 1288 جلسه عمومى وسيعى به ابتكار كميته ارامنه تبريز در اين شهر انعقاد يافت . در اين جلسه عمومى ، نمايندگانى از ساير شهرهاى ايران نيز شركت نموده بودند . برنامه اصلى جلسه عبارت بود از تحليل جنبش مشروطه در ايران و موضع‌گيرى درباره آن ، هرنماينده ، معرف و گوينده نظر يك سازمان محلى بود ، به‌طور مثال يفرم خان كه از جانب سازمان حزب در رشت به كنفرانس اعزام شده بود به نام اين شعبه حزب خواستار شركت جدى و عملى در جنبش مشروطه شد . در جلسه چهارم ، تصميم گرفته شد كه افراد حزب داشناكسيون در ايران به طور فعال در نهضت شركت نمايند ، زيرا اين جنبش داراى جنبه‌هاى مترقى بوده و ميتواند منجر به توسعه افكار آزاديخواهانه در ميان ملل خاورميانه گردد . حزب داشناكسيون به اين نتيجه رسيد كه نه فقط ارامنه ايرانى بلكه مجاهدين ارمنى از شهرها و ايالات روسيه نيز بايد در جنبش مشروطه ايران شركت نمايند . از طرف كميته داشناكسيون در تبريز هفته‌نامه‌اى به نام آراور ( صبح ) به زبان ارمنى منتشر مىگرديد . در گزارش حزب داشناكسيون به كنگره بين الملل دوم در كپنهاك ( 1910 ) يادآورى شده كه اين حزب خود را پيش‌قراول و پيش قدم در نهضت مشروطه ايران و تنها مركز تجمع نيروهاى انقلابى مترقى مىداند . هم‌چنين در اين گزارش آمده كه با رهبرى مجاهدين تبريز ، ستار خان از نظر مالى ، نظامى و سياسى و مشورتى ، همكارى و مساعدت مىشود . يكى از اعضاى بانفوذ اين حزب يفرم خان بود كه در رشت همراه مجاهدين اين شهر در سقوط حكومت شركت ، سپس همراه اردوى آزاديخواهان به سوى تهران حركت نموده و پس از تصرف تهران از طرف عشاير بختيارى و اردوى شمال ( كه تحت نظر زمين‌داران بزرگ بود ) به سمت رياست شهربانى تهران منصوب گرديد . يفرم خان در اين مقام از طرف حكومت مشروطه جديد كه تحت نفوذ مستقيم خان‌ها و ارتجاعيون و وابستگان به سياست استعمارى انگلستان قرار داشت مأموريت يافت تا ستار خان را از تبريز و يارانش جدا كند . امرى كه يفرم خان بدان اطاعت كرد و به تهديد ستار خان پرداخت . يفرم خان در جريان حوادث پارك اتابك كه منجر به خلع سلاح ياران ستار خان در تهران و زخمى شدن او گرديد نقش مهمى داشت . بدين ترتيب يفرم خان كه در ابتداى اوج گرفتن نهضت مشروطه در صف انقلابيون قرار داشت به تدريج از مردم جدا شده و به ارتجاع و حكومت وابسته استعمارى پيوست . بر طبق گزارشات موجود در سال 1289 در ايران فقط يك شعبه حزب داشناكسيون فعاليت داشت . مبارزين ارمنى مىبايست در سال 1291 پس از تصرف تبريز به وسيله قشون روس اين شهر را ترك نمايند . حزب داشناكسيون ، سازمانى بود غير متمركز ، بدين‌معنى كه سازمان‌هاى اين حزب در كشورهاى مختلف حق داشتند براى حل مشكلات و مسائل خود مستقلا عمل كنند ، روشن است كه از طرف كميته مركزى كوشش به عمل مىآيد تا سازمان‌هاى مذكور با يكديگر هماهنگ و كل سازمان در جهت وصول به هدف اصلى ( تشكيل ارمنستان مستقل ) حركت نمايد . تمام فعاليت‌هاى سياسى و نظامى حزب داشناكسيون و تمام كار حزب متوجه وصول به هدف اصلى بود و در اين راه حزب به افراد ، سازمان‌ها و جريان‌هاى اجتماعى كه مىتوانستند در جهت كار حزب قرار گيرند كمك مىنمود . فعاليت حزب داشناكسيون در ايران و به خصوص در تبريز نيز محدود به همين كمك بود - تضعيف قدرت روسيه تزارى ، دولت عثمانى و دولت ايران در نتيجه رشد و توسعه جنبش مشروطه مىتوانست امكانات جديدى براى توسعه كار حزب داشناكسيون فراهم سازد - هدف اين حزب آزادى زحمتكشان ايران و يا نجات ايران از استعمار و استبداد نبود و لذا نمىتوان با وجود احترام به فداكارىهاى مجاهدين ارمنى - اين سازمان را حزبى ايرانى دانست . در انتشار افكار سوسياليستى در ايران نيز حزب داشناكسيون نمىتوانست نقش بزرگى بر عهده گيرد زيرا انتشارات اين حزب به زبان ارمنى بود نه به فارسى و يا آذربايجانى و لذا اكثريت مردم ايران قادر به خواندن و فهم آن نبودند . همچنين به اين علت كه ارامنه مقيم در شهرهاى ايران اجتماعات قومى ، فرهنگى و مذهبى مستقل خود را داشته و از توده مردم مسلمان جدا بودند افكار و نظرياتشان نمىتوانست در ميان مردم عادى توسعه يابد . ( نهضت ميرزا كوچك خان ، ص 95 - 98 ) . ( 5 ) . تلگراف مشاور الممالك به وزارت خارجه ، 21 / 7 / 1300 ، اسناد وزارت خارجه ، س 1300 ، ك 45 ، پ 15 ، ص 40 . ( 6 ) . مراسله سفارت آلمان به وزارت خارجه ، 21 / 7 / 1300 ، اسناد وزارت خارجه ، س 1300 ، ك 4 پ 16 ص 1 و 2 و 4 . ( 7 ) . جنبش ميرزا كوچك خان بنابر گزارش‌هاى سفارت انگليس ، ص 51 . ( 8 ) . مراسله سفارت انگليس به وزارت خارجه ، 21 / 7 / 1300 ، اسناد وزارت خارجه ، س 1300 ، ك 3 ، پ 9 ، ص 5 . ( 9 ) . مراسله وزارت خارجه به سفارت انگليس ، 9 / 8 / 1300 ، اسناد وزارت خارجه ، س 1300 ، ك 3 ، پ 9 ، ص 4 . ( 10 ) . روزنامه تايمز ، 14 اكتبر 1921 .