شنبه 11 شهريور 1300 / 3 سپتامبر 1921 / 29 ذى الحجه 1339 * عزم لرد كرزن براى ساقط كردن دولت قوام السلطنه برخى از مقامات وزارت خارجه انگليس ، مخالف به خطر انداختن موقعيت بانك شاهنشاهى در ايران بودند 1 ، اما « كرزن » وزير خارجه انگليس تصميم گرفته بود مانع از كمك‌هاى مالى بانك به كابينه قوام السلطنه شود . او تركيب اين دولت را بد و فاسد مىدانست و معتقد بود ، هركابينه ديگرى به جاى آن بيايد ، احتمالا بهتر خواهد بود . 2 * نامه ميرزا كوچك خان به روتشتين روتشتين نامه‌اى را كه ميرزا كوچك خان به وسيله چاپار ارسال كرده بود ، دريافت كرد . اين نامه 3 در واقع پاسخ‌نامه‌اى بود كه چندى پيش روتشتين براى ميرزا نوشته بود . 4 * ديدار اعراب با سميتقو پانزده عرب به قصد ديدار با سميتقو از موصل وارد آذربايجان شدند . 5 * ملاقات نمايندهء ميرزا كوچك خان با سعد الدوله ميرزا كوچك خان ، على محمد پيربازارى را نزد سعد الدوله فرستاد تا وى را مجددا به همكارى فراخواند . سعد الدوله در پاسخ گفت : همچنان مطابق نظرات پدرش كه در تهران است عمل خواهد كرد و قصد كمك كردن به جنبش جنگل را ندارد . 6

--> ( 1 ) . Minutes by Churchill an Lindsay , 3 Sept . 1921 , Fo 371 / 6415 / 9920 . ( 2 ) . Minute by Curzon , 4 Sept 1921 , ibid . ( 3 ) . متن نامه ميرزا كوچك خان به روتشتين به شرح ذيل است : « رفيق محترم ! خيلى خرسندم كه در مراسله اخير به وسيله رفيق كلانتراف مرقوم داشته‌ايد كاملا تصديق داريد كه ايران ميدان غرض‌رانى بيگانگان و متعديان عالم بشرى بوده و حيات اجتماعىمان دستخوش استفادهء سرمايه‌داران خارجى و نفع‌پرستان داخلى است و لاابالىگرى زمامداران دوره‌هاى متواليهء مركز لزوم اصلاحات داخلى و هرگونه قيام و نهضتى را كه متضمن اصلاحات اساسى كشور باشد مشروع مىسازد من و يارانم در مشقت‌هاى فوق الطاقه چندين سال ، هيچ مقصودى نداشته و نداريم جز حفظ ايران از تعرضات خارجى و فشار خائنين داخلى ، تأمين آزادى رنجبران ستمديده مملكت و استقلال حكومت ملى . همهء فداكارىهاى بنده و احرار جنگل براى وصل به همين مقصود عالى است و بس . . . من انقلاب را يگانه راه علاج و نجات قطعى ملت از مشكلات موجود مىدانم ، اما اكنون كه شما با نظريات صائب حكومت سويت روسيه و اطلاع وسيعى كه در سياست مملكت و قضاياى بين المللى داريد و كاملا در مراسلهء شريفه شرح داده شده‌اند ، صلاح اين جمعيت را در سكوت مىبينيد من به اطمينان صداقت و آزادىخواهى شما هم‌عقيده مىشوم به اينكه ، ادامه انقلاب ، استقلال سياسى و اقتصادى مملكت را جريحه‌دار مىكند و نفوذ امپرياليسم انگليس را تقويت مىنمايد و فكر ملوك الطوايفى را در تمامت خاك ايران قوت مىبخشد . ناچارم براى درهم شكستن پنجه‌هاى دسيسه كار آنها سكوت را گوارا بشمرم و به اميد حكومت سويت روسيه كه پناهگاه احرار عالم است ، جمعيت خود را به صبر و آرامش تشويق و منتظر بمانم كه سياست دولت تا چه پايه منافع توده اصلى را در نظر خواهد گرفت و از استقلال ايران دفاع خواهد كرد . به علاوه ، مترصد خواهم بود كه حكومت سويت روسيه در زمينهء افكار آزادىخواهانه‌اش چقدر به ملت ايران مساعدت خواهد نمود و تعهدات كتبى در حيات اقتصادى مملكت چه تأثيرى خواهد داشت ؟ بنابراين ، شرايطى را در زمينه پيشنهادات شما كه متضمن بقا و صلاح جمعيت است و جلوگيرى از بدنام شدن خواهد نمود ، پيشنهاد و حتمى الاجراء مىداند . البته نمايندگان جمعيت آن را به نظر شريف خواهند رسانيد من شما را مطمئن مىسازم كه تأييد سياست مشروحه در نامه شما ، من و جمعيت جنگل را تا حدى قانع كرده و اميدوار است كه دولت ايران نيز از سكوت جمعيت سوءاستفاده نكند و به اصلاحات منظوره وجود خارجى بدهد . در خاتمه اين نكته را لازم به تذكر مىداند كه مقصود من و يارانم حفظ استقلال مملكت و اصلاح و تقويت مركز است . تجزيه گيلان را كه در مقدمه ملوك الطوايفى و ضعف ايران است ، خيانت صريح دانسته و مىدانم چنانچه پيشنهادات هميشگى ما به دولت رفع اين توهم را تأييد مىنمايد . ايام موفقيت مستدام باد . كوچك جنگلى . » ( جنبش ميرزا كوچك خان بنابر گزارش‌هاى سفارت انگليس ، ص 45 - 46 ) . ( 4 ) . جنبش ميرزا كوچك خان بنابر گزارش‌هاى سفارت انگليس ، ص 36 . ( 5 ) . همان . ( 6 ) . همان ، ص 36 .