امور خارجه و مترجم مظفر الدين شاه شد و در سفر سوم شاه به اروپا از ملتزمين ركاب بود . پس از صدور فرمان مشروطيت براى تنظيم نظامنامه انتخابات دعوت شد و در اين راه فعاليت زيادى كرد . ميرزا نصر اللّه خان مشير الدوله ، اولين نخست‌وزير مشروطيت ، او را به معاونت خويش برگزيد و در حقيقت رابط بين نخست‌وزير و مجلس شوراى ملى بود و به همين جهت وزيران كابينه را او به مجلس معرفى مىكرد . در كابينه ميرزا على اصغر خان اتابك اعظم ، محتشم السلطنه به كفالت وزارت داخله معرفى شد . در حقيقت سخنگوى دولت در مجلس بود . در اواخر كابينه اتابك براى رفع اختلافات مرزى بين ايران و عثمانى به رياست هيئتى عازم اروميه شد و پس از چندى محمد على شاه حكومت آنجا را نيز به او سپرد . در اين مأموريت مشروطه‌خواهان با وى سازش نكردند و مدتى نيز او را بازداشت كردند و اموالش را به يغما بردند . دول روس و انگليس و عثمانى هرسه از محتشم السلطنه شكايت كردند و خلع او را خواستار شدند و دولت او را احضار نمود . در 1287 در كابينه ميرزا احمد خان مشير السلطنه به وزارت عدليه تعيين شد و در ترميم كابينه همچنان در دولت باقى ماند . بعد از استبداد صغير در دولت اول مستوفى الممالك ابتدا وزير عدليه بود ، بعد به جاى حسينقلى نواب وزير امور خارجه شد و در دور دوم نخست‌وزيرى سپهدار تنكابنى ، كه سه بار ترميم شد همچنان وزير امور خارجه بود . در 1291 در دولت صمصام السلطنه بختيارى ابتدا وزير عدليه و بعد وزير داخله شد . در دولت دوم مستوفى الممالك كه دو بار ترميم شد وزارت دارائى را بر عهده گرفت . در 1293 به سمت والى آذربايجان و پيشكار محمد حسن ميرزا وليعهد تعيين و رهسپار تبريز شد . زمانى كه آذربايجان تحت اشغال قواى نظامى روسيه بود و بعد عثمانىها وارد آن سرزمين شدند ، جنگ بين دو نيروى بيگانه در خاك ايران آغاز شد و روس‌ها تبريز را تخليه كردند و عثمانىها به علت طرفدارى محتشم السلطنه از روس‌ها ، او را تحت فشار قرار دادند . ناگزير وى به قفقاز رفت و از راه اروپا به تهران بازگشت . محتشم السلطنه پس از ورود به تهران در دولت عين الدوله ، وزير امور خارجه و در دولت بعدى ، وزير داخله و در كابينه علاء السلطنه ، وزير ماليه شد . در سال 1298 ش ، وقتى وثوق الدوله نخست‌وزير با دولت انگلستان قراردادى منعقد نمود كه امور مالى و نظامى ايران تحت نظارت دولت انگلستان قرار بگيرد ، به محض انتشار قرارداد ، دسته‌اى مخالف و عده‌اى موافق شدند و محتشم السلطنه در زمره مخالفين بود و سرانجام به اتفاق مستشار الدوله صادق ، ممتاز الدوله ، به كاشان تبعيد شدند . پس از كناره‌گيرى وثوق الدوله و نخست‌وزيرى مشير الدوله ، تبعيدشدگان به تهران بازگشتند و مورد استقبال مردم قرار گرفتند . اسفنديارى در ترميم كابينه فتح اللّه سپهدار رشتى ، به وزارت امور خارجه تعيين شد . مدت وزارت او فقط پنج روز طول كشيد . با كودتاى 1299 دولت ساقط شد و تمام رجال ايران از جمله محتشم السلطنه به زندان افتادند . در تمام مدتى كه سيد ضياء الدين در رأس دولت بود ، در زندان به‌سر مىبرد و بعد از رفتن سيد ضياء از ايران ، آزاد شد . اسفنديارى در كابينه احمد قوام كه بلافاصله بعد از كابينه كودتا زمام امور را در دست گرفت به وزارت امور خارجه تعيين شد و در سال 1301 در دور دوم نخست‌وزيرى احمد قوام ، وزير معارف شد و در كابينه بعدى كه رياست آن را ميرزا حسن خان مستوفى بر عهده داشت ، در سمت وزارت معارف باقى ماند . در 1305 در دفعهء ششم نخست‌وزيرى حسن مستوفى به وزارت ماليه تعيين شد ولى پس از چند ماه در ترميم كابينه جاى خود را به نصرت الدوله فيروز داد و از دولت خارج شد . اسفنديارى در دور سوم مجلس شوراى ملى از تهران ، به وكالت انتخاب شد و در مجلس جزو فرقه اعتدالى گرديد . در ادوار هشتم ، نهم ، دهم ، يازدهم ، دوازدهم و سيزدهم از تهران به وكالت انتخاب شد و از دور دهم به بعد ، يعنى چهار دوره ، رياست مجلس شوراى ملى را بر عهده داشت . حاج محتشم السلطنه اسفنديارى غير از مشاغل مهم سياسى در مشاغل فرهنگى و اجتماعى و بين المللى نيز همكارى و مباشرت داشت . در 1313 كنگره فردوسى كه با شركت مستشرقين و دانشمندان بزرگ عالم ، در تهران و مشهد تشكيل يافت به اتفاق آراء به رياست كنگره تعيين گرديد . در 1314 كه فرهنگستان براى احياى زبان فارسى تشكيل شد ، از اعضاء پيوسته فرهنگستان بود . مدتى نيز رياست جمعيت ايرانى جامعه ملل را عهده‌دار بود . در 1316 در مراسم تاجگذارى « ژرژ ششم » پادشاه انگلستان شركت كرد و بعد به دعوت آدولف هيتلر به آلمان رفته با وى ملاقات و مذاكره كرد . در 1318 براى مراسم ازدواج دختر ملك فؤاد پادشاه مصر با محمد رضا پهلوى وليعهد ايران به قاهره رفت . اسفنديارى در دور سيزدهم مجلس كه افتتاح و شروع به كار آن پس از اشغال ايران توسط نيروهاى بيگانه انجام گرفت با مشكلات بزرگى مواجه بود . در آخرين جلسه مجلس سيزدهم ، از طرف سهيلى رئيس دولت ، ماده واحده‌اى به مجلس پيشنهاد شد مبنى بر اينكه اسفنديارى ماهانه ده هزار ريال از خزانه دولت حقوق دريافت نمايد . فوت او در پنجم اسفندماه 1323 در سن 77 سالگى اتفاق افتاد . ( زندگىنامه و شرح حال رجال وزراى امور خارجه ، ص 130 - 133 ) .

--> ( 4 ) . اسناد وزارت خارجه ايران ، س 1339 ق ، ك 25 ، پ 1 ، ص 178 . ( 5 ) . رود ارس از كوه‌هاى قاليقلا و ارزن الروم سرچشمه مىگيرد و به آذربايجان و اران و ارمنستان مىريزد و آب آن از جنوب به شمال مىرود . ( 6 ) . روزنامه ايران ، 10 / 4 / 1300 ، ص 1 . ( 7 ) . همان ، ص 2 و 3 .