ارتش ايران استخدام بشوند . كرزن در ادامه با ذكر اينكه معتقد است قرار دادن ارتش زير نظر افسرانى با مليت واحد ، ترجيحا انگليسى ، به صلاح ايران است افزود : اگر سيد ضياء مىخواهد براى مقاصد ديگر ، مليت‌هاى ديگرى استخدام كند آنها « بايد بلژيكىها يا احيانا سوئدى باشند . » 8

--> ( 1 ) . داوود مفتاح ( مفتاح السلطنه ) در سال 1252 ش در تهران به دنيا آمد . وى پسر ميرزا محمود خان مفتاح الملك و داماد ممتحن الدوله بود . داوود مفتاح در سال 1274 ش به خدمت وزارت امور خارجه درآمد و در سال 1277 ش ، به رياست ادارهء دول غيرهمجوار ترفيع يافت و در پايان همان سال در سفارت ايران در لندن ، دبير اول سفارت بود و بيش از ده سال در اين سمت باقى بود . و در همين دوران موفق به دريافت نشان از ملكه انگلستان گرديد . در سال 1287 ش ، به سمت سركنسول رهسپار هندوستان شد . ولى پس از يك سال و چند ماه به ايران بازگشت و به مديريت كل وزارت خارجه برگزيده شد و پس از چند ماه براى بار دوم به سمت وزير مقيم و سركنسول به هندوستان رفت و تا سال 1300 ش ، با اين سمت در آنجا ماند . پس از آن وزيرمختار ايران در لندن بود . پس از بازگشت به تهران ، نخست به معاونت كل وزارت خارجه و سپس به كفالت وزارتخانه منصوب شد . در مهرماه 1305 ش ، با سمت وزيرمختار ايران در آمريكا ، رهسپار آمريكا شد و مأموريت وى تا فروردين 1309 ش ، در واشنگتن به طول انجاميد . نامبرده به زبان فرانسه و انگليسى تسلط كامل داشت . ( فرهنگ رجال قاجار ، صص 179 - 178 ؛ شرح حال رجال سياسى نظامى ايران ، ج 3 ، ص 1512 ، 1513 ؛ رجال وزارت خارجه . . . ، ج 1 ، ص 165 ؛ مجله آينده ، س 1371 ، شم 6 - 1 ، ص 117 ؛ مجله ايران و آمريكا ، س 1325 ، شم 3 ، ص 11 ) . ( 2 ) . تلگراف مفتاح السلطنه از لندن به وزارت خارجه ، 5 / 2 / 1300 ، اسناد وزارت خارجه ، س 1300 ، ك 66 ، پ 26 ، ص 2 . ( 3 ) . اسناد وزارت خارجه ، س 1300 ، ك 66 ، پ 26 ، ص 2 ، حاشيه سند . ( 4 ) . روزنامه ايران ، 8 / 2 / 1300 ، ص 1 . ( 5 ) . حسن وثوق ، ( وثوق الدوله ) فرزند ميرزا ابراهيم خان معتمد السلطنه است . وثوق در ضمن خواهرزاده امين الدوله ، صدراعظم مظفر الدين شاه و داماد ميرزا عبد الوهاب خان آصف الدوله شيرازى و برادر بزرگ قوام السلطنه است . حسن وثوق در 1250 ش ، در تهران به دنيا آمد . وثوق الدوله در منزل ، تحت نظر معلمين خصوصى به تحصيل پرداخت و مقدماتى از صرف و نحو عربى و فقه و اصول را آموخت . آن‌گاه به مدرسه مروى رفت و در تكميل زبان فارسى ، عربى ، فقه ، اصول و حكمت جديتى كامل مبذول داشت و زبان انگليسى و فرانسه را نيز فراگرفت . در 1310 ق ، معتمد السلطنه پدر وثوق ، مستوفى اول آذربايجان بود . وثوق مدت‌ها رياست دفتر استيفا را ، كه همان پيشكارى دارايى است ، در آذربايجان به عهده داشت . دو سال بعد لقب وثوق الدوله گرفت و تا مشروطيت داراى همان سمت بود . پس از صدور فرمان مشروطيت و انتخابات مجلس شوراى ملى ، وثوق الدوله از طرف اعيان تهران به وكالت مجلس انتخاب گرديد . در انتخابات هيئت رئيسه ، صنيع الدوله به رياست و وثوق الدوله به نيابت اول و رياست كميسيون ماليه مجلس رسيد . كميسيون ماليه در مجلس اول اهميت مخصوصى داشت زيرا كميسيون مزبور مأمور جرح و تعديل حقوق و مستمرىها بود . بعد از فتح تهران و خلع محمد على شاه از سلطنت ، يك كميسيون عالى مركب از سى نفر عهده‌دار امور كشور شدند . در اين كميسيون ، وثوق الدوله ، عضو مؤثر و فعال بود . انتخاب عضد الملك به نيابت سلطنت و تعيين يك هيئت وزيران موقت براى گردش كارها و ايجاد نظم در كشور از جمله تصميمات اين كميسيون بود . كميسيون عالى از ميان خود پنج نفر را انتخاب نمود تا به حساب محمد على ميرزا رسيدگى و موجبات خروج او را از ايران فراهم نمايند . وثوق الدوله رياست هيئت پنج نفرى را عهده‌دار گرديد . انتخابات دوره دوم مجلس شوراى ملى پس از فتح تهران به صورت دو درجه‌اى در تمام شهرهاى ايران آغاز شد . در اين انتخابات وثوق الدوله از تهران به نمايندگى مجلس انتخاب شد . در مهر 1288 از طرف مجلس شوراى ملى ، محمد ولى خان سپهدار تنكابنى به رئيس الوزرايى انتخاب و پس از چند روز وزيران خود را به مجلس معرفى نمود . در اين معرفى وثوق الدوله به سمت وزير عدليه تعيين شد . اين كابينه چهار بار ترميم گرديد . در ترميم‌هاى بعدى سمت وثوق الدوله تغيير نمود و به وزارت ماليه منصوب شد . جانشين مستوفى ، سپهدار تنكابنى بود و سپهدار در آخرين ترميم كابينه خود ، وثوق الدوله را به سمت وزارت داخله منصوب نمود . بعد از سپهدار نوبت به صمصام السلطنه بختيارى رسيد كه پنج بار كابينه خود را ترميم كرد . در تمام پنج نوبت ترميم ، ميرزا حسن خان وثوق الدوله وزارت امور خارجه را بر عهده گرفت . در كابينه ميرزا محمد على خان علاء السلطنه كه بلافاصله بعد از صمصام السلطنه تشكيل شد ، كماكان وزارت امور خارجه به عهده وثوق الدوله قرار داشت ، ولى پس از چندى در دولت تزلزل ايجاد گرديد و وثوق وزارت را رها نموده به اروپا رفت . پس از بازگشت از اروپا در كابينه مستوفى به وزارت ماليه انتخاب گرديد . در شهريور 1295 احمد شاه ، وثوق الدوله را به رئيس الوزرايى برگزيد . در نخستين روزهاى زمامدارى وثوق الدوله ، كميته‌اى به نام كميته مجازات ، موجوديت خود را اعلام نمود و برنامه خود را اعدام انقلابى خائنين به كشور اعلام كرد و مرتبا شب‌نامه‌هايى در مورد ترور افراد انتشار مىداد . قصد اين كميته از بين بردن وثوق الدوله و نزديكان او بود . وثوق الدوله پس از كناره‌گيرى از رياست دولت ، چندى بيكار بود تا در آبان ماه 1296 در كابينه سلطان عبد المجيد ميرزا عين الدوله ، وزير علوم و اوقاف شد . پس از او به ترتيب مستوفى الممالك و صمصام السلطنه رئيس الوزراء شدند تا بار ديگر نوبت به وثوق الدوله رسيد . در روز هفتم مرداد 1298 اين قرارداد به امضاى وثوق الدوله رئيس الوزراء و سرپرسى كاكس وزيرمختار انگلستان در تهران رسيده و مبادله شد . پس از مسافرت احمد شاه موج مخالفت در تمام كشور اوج گرفت و وثوق الدوله نسبت به آنها شدت عمل نشان داد . به‌هرحال قرارداد 1919 سرنگرفت و احمد شاه به ايران بازگشت و وثوق الدوله در تيرماه 1299 از رياست دولت كناره‌گيرى نموده و پس از چندى به اروپا رفت . مسافرت وثوق الدوله قريب پنج سال به طول انجاميد . در اين مدت طولانى ، نسبت به تكميل تحصيلات خود در رشته فلسفه كوشيد و در اواخر اسفند 1304 به ايران بازگشت . وثوق الدوله در خرداد 1306 در كابينه حسن مستوفى به سمت وزير ماليه تعيين و معرفى شد و در انتخابات دوره شش مجلس شوراى ملى به نمايندگى از تهران انتخاب گرديد . در شهريور 1306 در ترميم كابينه به وزارت عدليه منصوب شد . وثوق الدوله در بهمن‌ماه 1306 از كابينه خارج شد و جاى خود را به داور داد و چون به نمايندگى انتخاب شده بود ، به پارلمان رفت . در دور هفتم ، بار ديگر وثوق الدوله از تهران به وكالت رسيد . حسن وثوق الدوله در اواخر عمر حافظه خود را از دست داده بود و غالبا در باغ سليمانيه مىزيست و سرانجام در بهمن‌ماه 1329 درگذشت و در مقبرهء خانوادگى واقع در قم مدفون گرديد . ( زندگينامه و شرح حال وزراى امور خارجه ، ص 137 - 145 ) . ( 6 ) . تلگراف داوود مفتاح السلطنه از لندن به وزارت خارجه ، 6 / 2 / 1300 ، اسناد وزارت خارجه ، س 1339 ق ، ك 13 ، پ 5 ، ص 22 ( 7 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، س 1339 ق ، ك 2 ، پ 14 ، ص 73 . ( 8 ) . Curzon to Norman , 25 April 1921 , Fo 416 / 68 .