جمعه 12 فروردين 1300 / 1 آوريل 1921 / 22 رجب 1339 * مطالبه سفارت فرانسه از بانك استقراضى سفارت فرانسه صورت وجوهى را كه به نام سفارت فرانسه در بانك استقراضى 1 روس امانت گذاشته بود ، طى نامه‌اى به وزارت امور خارجه ايران ارسال كرد و خواستار استرداد وجوه مذكور شد . 2

--> ( 1 ) . بانك استقراضى در 1308 ق ، اندكى پس از بانك شاهنشاهى ، تأسيس شد . پولياكف ( PoliaKov ) از اتباع روسيه ، تأسيس آن را به ناصر الدين شاه پيشنهاد داد ؛ ناصر الدين شاه كه علاقهء زيادى به پولياكف داشت ، اجازه تأسيس شركتى را صادر كرد كه به معاملات رهنى بپردازد و امور بانكى را نيز بر عهده داشته باشد . به موجب مفاد امتيازنامه ، ناصر الدين شاه به پولياكف ، رايزن عمومى ( جنرال كنسول ) ايران ، و روشر ( Roscher ) و عده‌اى ديگر اجازه مىداد تا شركتى استقراضى به اعتبار رهن و يك مغازهء حراج ، با اعتبار 75 ساله ، تأسيس كنند . اين امتيازنامه را ناصر الدين شاه ، امين السلطان صدر اعظم و قوام الدوله وزير خارجه امضا كردند . پولياكف بخشى از سهام را به سرمايه‌داران روسى و بلژيكى فروخت و مؤسسه ، با سرمايهء ابتدايى دو كرور و دويست و پنجاه هزار منات مسكوك طلا تخمينا معادل ششصد هزار تومان پول نقرهء ايران ، شروع به كار كرد . مركز آن در دار الخلافهء تهران و شعب ديگرش بيشتر در شهرهاى واقع در منطقه نفوذ روسيه - تبريز ، اروميه ، جلفا ، رشت ، انزلى ، شهرهاى استان مازندران ، همدان ، كرمانشاه ، قزوين ، اصفهان ، مشهد ، سبزوار ، قوچان و زابل - بود . در پى درخواست پولياكف ، دولت ايران طبق اعلان رسمى در 1309 ق ، نام اين مؤسسه را از انجمن استقراض به بانك استقراضى تغيير داد و آن را به استحضار دولت روسيه نيز رسانيد . در 1311 ، به دليل عدم سودآورى بانك استقراضى ، نمايندهء آن در ايران ، پيشنهاد انحلال آن را داد ؛ اما دولت روسيه كه در تمام زمينه‌ها ، از جمله بانك ، با بريتانيا رقابت داشت ، از تعطيل آن جلوگيرى كرد و با مداخلهء وزارت ماليهء آن كشور در كار بانك ، كليهء سهام آن به بانك پطرزبورگ منتقل شد . از آن پس ، بانك استقراضى عامل اجراى مقاصد سياسى دولت روسيه شد و اهداف اقتصاديش تحت الشعاع هدف‌هاى سياسى آن كشور قرار گرفت و به همان نسبت كه مداخلهء روسيه در ايران بيشتر مىشد سرمايهء بانك فزونى مىيافت . براى هماهنگى ميان سياست دولت روسيه و بانك ، وابستهء بازرگانى سفارت روسيه در تهران ، مسئوليت بانك را به عهده گرفت و سرمايهء آن در اختيار رايزنىهاى وابسته در ولايات قرار گرفت تا در موقع لزوم از آن استفاده شود . از اهداف ديگر مديران بانك استقراضى ، ترويج كالاهاى روسى در ايران و تهيهء مواد مورد نياز روسيه از ايران بود . اين بانك با افزايش حجم بازرگانى بين دو كشور ، مىخواست معاملات ايران را در جهتى سوق دهد كه مكمل اقتصاد روسيه باشد . بانك استقراضى ، براى رسيدن به اهداف سياسى خود ، به دولتمردان ، سياستمداران ، بازرگانان و اشخاص سرشناس وام‌هايى با شرايط سهل مىداد ؛ اعطاى اين وام‌ها اهداف متفاوتى را دنبال مىكرد ؛ از جمله آنكه ، با انعطاف در برابر بدهكاران سرشناس و وارد آوردن فشار به انواع حيل ، امكان مداخلهء دولت تزارى در دربار و مراكز حساس را فراهم سازد و علاوه بر آن ، با پرداخت وام و گرو گرفتن املاك و مستغلات ، به‌ويژه در شمال كشور ، مداخلهء نمايندگىهاى روسيه در زندگى روزمرهء مردم را تشديد و زمينهء مادى تجزيهء قسمت‌هاى شمالى را آماده كند . بانك استقراضى از لحاظ سياست بانكى موفق نبود ، زيرا كل سرمايهء خود را صرف معاملات رهنى كرده بود و از سى ميليون منات ، تنها سه ميليون در حساب بانك باقى مانده بود . سپردهء مردم به بانك بسيار اندك و ناچيز بود و دليل آن ، ناچيزى بهره‌اى بود كه بانك مىپرداخت ؛ به حساب‌هاى يك ساله 5 % ، دوساله 5 ، 5 % و سه ساله 6 % سود تعلق مىگرفت . بانك استقراضى در مقابل مشكل مالى دولت ايران و استقراض دولت از آن ، در زمان‌هاى مختلف ، رفتارهاى متفاوتى داشت . سياست‌هاى توسعه‌طلبى بانك ادامه داشت تا آنكه ، پس از سقوط حكومت تزارى ، به موجب مادهء 19 عهدنامهء 1921 بين ايران و شوروى ، بانك استقراضى روس به ملت ايران واگذار و قرار شد كه فقط رايزنىهاى ( كنسولگرىها ) شوروى ، با اجازهء دولت ايران ، از ابنيه و عمارات و ساير ملزومات آن ، استفاده كنند . اين عهدنامه را چيچرين ( Chicherian ) ، كاراخان ( Kara Khan ) و مشاور الممالك در 1339 ق / 1921 م امضا كردند و در زمان عقد آن ، از كل دارايى بانك تنها 05 / 76 قران در صندوق موجود بود . اين بانك ، پس از واگذارى به دولت ايران ، بانك ايران نام گرفت و از آن پس ، كوشش متصديان آن صرف تصفيهء محاسبات شد و بالاخره در 1312 ش ، به موجب اجازهء تأسيس بانك فلاحتى و صنعتى ( بانك كشاورزى ايران ) ، به دليل فقدان سرمايهء نقدى و مشكلات زياد در وصول مطالبات ، بانك ايران ضميمهء بانك كشاورزى ايران شد . ( عصر بىخبرى ، ص 337 - 339 ، 342 ؛ بانك ، ص 202 ؛ تاريخچه سى سالهء بانك ملى ايران ، ص 44 - 46 ؛ حاج امين الضرب و تاريخ تجارت و سرمايه‌گذارى صنعتى در ايران ، ص 454 و 460 ؛ گزارش ايران ، 363 ؛ پول و بانك . . . ، ص 174 ) . ( 2 ) . مراسلهء فرناندپرو از سفارت فرانسه به وزارت خارجه ، 8 / 1 / 1301 ، اسناد وزارت خارجه ، س 1300 ، ك 38 ، پ 6 ، ص 6 .