عبد الحسين نوايى
90
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
روزنامههاى آزاديخواه انگليس و روس هم اين تصميم دولت خود را تقبيح كردند . ولى آزاديخواهان با وجود اين اقدامات باز هم نگران بودند كه مبادا محمد - على شاه موفق به قرض كردن شود و با بهدست آوردن پول ، زور و قدرت او افزون گردد . در آن تاريخ ميرزا على اكبر ارداقى برادر قاضى ارداقى شهيد كه از آزادى - خواهان مؤمن صدر مشروطيت بود ، با ميرزا عبد العلى موبد بيدگلى از گيلان ، به باكو رسيده بودند . آزاديخواهان نيز فكرى به خاطرشان رسيد كه از عمامه و ريش و رداى موبد استفاده كرده او را به نام نمايندهء علماى نجف به پايتخت روسيه روانه كنند تا در آنجا مخالفت علماى نجف را نسبت به موضوع قرض به اطلاع ملت روس برساند و پانوف بلغارى كه فجايع مستبدين را به چشم خود در تهران ديده بود و در اين مورد كتابى نوشته بود سمت مترجمى او را عهدهدار شد و با موبد به پطرسبورك رفت . موبد در آنجا خود را به نام شيخ ميرزا على فرستادهء علماى نجف خواند و به راهنمائى پانوف در مهمانخانهء باشكوهى فرود آمد و با مردان سياسى روس ، بهويژه با آزاديخواهان آنها ، به وسيلهء پانوف كه مراقب كار بود به گفت و شنود پرداخت و مقالاتى در جرايد نوشت . ولى روسها بهزودى فهميدند كه او فرستادهء علماى نجف نيست و خواستند او را بگيرند كه او با لباس ناشناس از روسيه فرار كرد و بعدها در شورش گيلان شركت جست .