عبد الحسين نوايى

266

دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )

« قروض من تا اين تاريخ عبارتست از يك فقره سند به مبلغ چهل و شش هزار تومان كه به مادرم نزهت السلطنه مقروضم و ازين مبلغ سه‌هزار تومان پرداخته‌ام و باقى بر ذمهء من است . غير ازين قرض ، قرض ديگرى و لو يك دينار به هيچ‌كس ندارم و هركس درين موضوع سندى ارائه كند به كلى مجعول و از حيز اعتبار ساقط است . » طرز رفتار دولت روس در مورد استخدام ماژور استوكس كه در گذشته به تفصيل ذكر شد و در مورد پارك شعاع السلطنه و ارائهء سند مجعول و سكوت دولت انگلستان خود نشان مىداد كه دولت تزارى درصدد حملهء دامنه‌دارى است براى انجام مقاصد خونخوارانهء خويش در ايران و اين‌همه براى بهانه‌جوئى است آن هم بهانه‌جوئى گرگ از بره . فرقهء دموكرات مجلس خوب مىدانست كه حال چيست ، ولى برعكس اعتداليون يا نمىدانستند يا صلاح نمىديدند كه مقاومت كنند . اينك به نقل قول يكى از افراد اعتدالى مىپردازيم تا ميزان و نوع فكر اعتداليون نيز در دست باشد : « اعتداليها و هيئت وزراء از نظر تشبثات خارجى به‌خصوص دربارهء شعاع السلطنه معتقد نبودند كه رأى مجلس لا محاله در آن روزها اجرا شود . زيرا شعاع السلطنه يكى از تحت الحمايه‌هاى روسها بود و همين نظر اعتداليها معتقد بودند كه نبايد به ضبط اموال شعاع السلطنه مبادرت شود زيرا درين صورت كار از پرده بيرون مىافتاد ، دمكراتها به رويهء خود كه همواره مىخواستند اختلاف كلمه بين هيئت دولت و شوستر ايجاد كنند شوستر را اغوا و اين تحت الحمايگى را كه واقعا حرف زورى بود واهى هم قلمداد كردند . چنان كه مىدانيم تا اين وقت هردفعه كه دولت با اين قماش كارها مواجه مىشد كوتاه مىآمد كه پرده از روى كار برداشته نشود ! درست است كه ماليات دولت وصول يا اوامر مجلس اجراء نمىشد ولى ضديت علنى هم در كار نمىآمد و اين اولين وهله بود كه درين كار اقدام جدى به