عبد الحسين نوايى
235
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
از مظلومين » و دفاع از « آزادى و دموكراسى » و تشكيل « حكومتهاى دموكراتيك » اينها همه وسايل و وسائطى است كه ملل قوى براى دخالت در امور ديگران و استعمار ممالك ديگر و استثمار مردم بىآزار و سربهراه جهان است . تاريخ نشان داده نه يك بار و دو بار و صد بار بلكه در هرلحظه كه منافع همين طرفداران فضيلت و تقوى ايجاب كرده از هيچگونه جنايتى فروگذار نكردهاند و به عناوين فريبنده ملل مختلف را زير يوغ استعمار و استثمار خود بردهاند . اصول هميشه ثابت است و تنها وسائل و وسائط تغيير مىكند . اول حفظ منافع است خواه به صورت « تشكيل حكومتهاى دموكراتيك » خواه به عنوان « كمك به كشورهاى عقبمانده » . بههرحال ميرزا مهدى خان صريحا به دولت انگليس اعلام نمود كه « در عرض ماه گذشته توجه دولت انگليس و دولت روسيه را به عمليات محمد على ميرزا جلب كرده ولى اقدامى به عمل نيامده و بالنتيجه محمد على ميرزا با كشتى روسى به ايران وارد شده » و پس از ايراد اين مطالب باز اعلام داشت كه « نظر به واقعات فوق الذكر دولت متبوعهء من مرا تعليم دادهاند كه به دولت بريتانياى عظمى پروتست نموده اظهار بدارم كه بر وفق پروتكل مذكور ، حقوق محمد على ميرزا را از اين تاريخ نخواهند داد و يك هفته بعد ، باز ميرزا مهدى خان به سر ادوارد گرى مراجعه كرد كه دولت ايران صميمانه از دولت بريطانياى عظمى استدعا مىنمايد كه به دولت روس اصرار شود كه از مداخلات بسيار مهم مأمورين خود در خاك ايران جلوگيرى كنند . » در طى اين مكتوب ، موارد مختلف دخالت روسها را در ايران ، منجمله اقدام روسها را در استخلاص رشيد الملك حاكم خائن اردبيل از زندان و ايجاد مزاحمت سربازان روسى را در تبريز ذكر كرده بود . مهمترين اين موارد دخالت قونسول روس است در گيلان . چه وى اعلام كرده بود كه قونسولگرى هركه را تصور كند تبعهء روس است ، در هرجا و به هرلباسى كه باشد ، مىتواند او را دستگير و تحت استنطاق آورد .