عبد الحسين نوايى

191

دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )

دربارهء قتل صنيع الدوله وزير باشرف ماليه صحبت زياد شده است . عبد الله مستوفى در كتاب زندگانى خود مىنويسد كه مردم قتل صنيع الدوله را بر اثر تقديم لايحهء قند و شكر به مجلس مىدانستند و مىگفتند « روسها براى مرعوب كردن وزرائى كه احيانا بخواهند از اين قبيل كارها به نفع مملكت بكنند اين جنايت را را مرتكب شدند . » و من خود از دوست موثقى شنيدم كه رسول‌زاده نويسندهء معروف روزنامهء ايران نو گفته بود : اگر دو ساعت ديرتر او را كشته بودند ، لايحهء اعطاء امتياز راه‌آهن طهران تا بغداد به بانك شرقى آلمان تهيه شده بود . مخبر السلطنه در كتاب خاطرات و خطرات مىنويسد : « مخبر السلطان ( خواهر زاده مخبر السلطنه ) كه در محاكمه در وزارت خارجه حاضر بوده است نقل كرد كه در استنطاق معلوم شد تحريك از سپهسالار بوده و هفت‌تير را در منزل او ، سردار - محيى به آن ارمنى داده است . » علت اينكه اين محاكمه در وزارت خارجه صورت گرفته همان رعايت كاپيتولاسيون بوده . زيرا ايوان تبعهء روس بود و مىبايست در وزارت خارجه محاكمه شود نه در عدليه ( دادگسترى ) . ديگر از مهمترين كارهاى كابينهء دوم مستوفى الممالك يك كاسه كردن قروض مختلف دولت روسيه بود با فرع صدى هفت كه در پانزده سال از 1900 تا 1925 هرسال در دو قسط قابل پرداخت باشد . تهيهء اين طرح نيز نتيجهء زحمات و فكر صنيع الدوله بود . در 2 محرم 1329 ميرزا حسن خان محتشم السلطنه به‌جاى نواب وزير خارجه شد و عين الدوله وزير داخله در 22 ژانويه استعفا كرد و مصطفى خان منصور - السلطنه عدل به معاونت عدليه رسيد . با كشته شدن صنيع الدوله باز يك پست مهم ديگر كابينه خالى ماند و كابينه