عبد الحسين نوايى
188
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
نتوانست مقاومت كند . ولى خواهيم ديد كه بعدها چه بر سر ايران و مستشار امريكائى آن آورد . شوستر خود مىنويسد كه « قبل از اين پيشآمد هرگز در خيال رفتن به ايران نبودم . ولى پس از نطق مؤثر نبيل الدوله به اين كار حاضر شدم » و قرار استخدام بر اين شد كه مستر شوستر براى سمت خزانهدارى كل به مدت سه سال به ايران بيايد و كليهء امور مالى را از جمع و خرج به عهده گيرد و براى اين كار مىتواند چهار نفر امريكائى ديگر به معاونت خود انتخاب نمايد . در دوم صفر 1329 ( دوم فوريه 1911 ) قرار استخدام مستشاران امريكائى در مجلس تصويب شد و بلافاصله ابلاغ گرديد و متعاقب آن شوستر با همكاران خود به طرف ايران حركت كرد كه بعد تعداد آنها را خواهيم نوشت : سه روز بعد از استخدام مستشاران امريكائى ، حادثهء عظيمى در طهران اتفاق افتاد و آن قتل صنيع الدوله وزير ماليه بود به دست يك گرجى به نام ايوان مرتضى قلى خان صنيع الدوله پسر عليقلى خان مخبر الدوله و او پسر حاج رضا قلى خان هزارجريبى مازندرانى ( متوفى 1188 ) بود . حاج رضا قلى خان هدايت كه به مناسبت عهدهدارى تربيت شاهزاده عباس ميرزاى ملكآرا پسر محمد شاه و برادر ناصر الدين شاه به للهباشى معروف بود از رجال كافى دورهء قاجاريه و از مورخين و صاحبذوقان زمان بود . تأليفات او در تاريخ شعرا و عرفا مثل مجمع الفصحا ( 2 جلد ) و رياض العارفين شهرت فوق العاده دارد و بهترين اثر او در تاريخ سه جلد اخير روضة الصفاست در تاريخ صفويه و افشاريه و زنديه و قاجاريه به نام روضة الصفاى ناصرى . وى در زمان اميركبير از طرف دولت ايران به سفارت به خوارزم رفته و شرح سفر او خود از مراجع جغرافيائى مهم است . از آن گذشته او مؤلف فرهنگ ارزندهاى است به نام انجمنآراى ناصرى .