عبد الحسين نوايى
183
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
تلگراف اعتراضآميز به طهران جارى شد و جواب حسين قلى خان نواب نيز در سفارت انگلستان تأثير شديد كرد و ايرانيان را در اعتراض به اين يادداشت جرىتر نمود . بهطورىكه در اسلامبول در انجمن ايرانيان اعتراض شديدى بر اين موضوع شد و در طهران و مشهد نيز اعلاميهاى از طرف وطنپرستان پخش شد و مردم را به اجتماع در ميدان توپخانه و ميتينك بر ضد سياست خشن امپراطورى انگلستان دعوت نمودند . و علما نيز در اين اجتماع شركت كرده براى مستمعين خود سخنرانيهائى كرده از مضار سياست خارجى در ايران سخنها گفتند . هرچند كتاب آبى عدهء اجتماعكنندگان را « چندصد نفرى » نوشته و مىنويسد « اگرچه روزنامجات محلى كوشش و مبالغه نمودند كه آن اقدام را يك نمايش ملى بزرگى جلوه دهند ، ولى ظاهرا هيچ نتيجه و موفقيتى از اين كار حاصل نگرديد » . ولى از تلگرام وزيرمختار انگليس به وزير خارجهء مملكت خود معلوم است كه احساسات ضد اولتيماتوم بسيار شديد و اثر آن در مجلس بهخصوص بين دموكراتها شديدتر از همه بود . باركلى مىنويسد : « فرقهء مليون جنگجوى مجلس اخيرا در پارلمان بر ضد روس و انگليس حملات سخت مىبرند و فرياد شكايت بىنهايت بلند مىنمايند . مخصوصا از تاريخ طبع مراسله مورخهء چهاردهم اكتبر من راجع به طرق جنوبى . » ضمنا علماى نجف نيز مكتوب سرگشادهاى مشعر بر سياست خشن و متعديانهء روس و انگليس و توسل به شرافت و بشردوستى ساير نمايندگان خارجى در طهران به هريك از سفارتخانهها فرستاده بودند كه متن آن در جرايد منتشر شد . رسيدن اين يادداشت در مجلس و هيئت دولت هم تأثير فوق العاده كرد . اولبار سردار اسعد به ديدار وزيرمختار انگليس رفت و خواست كه مدت سه ماه اولتيماتوم را تمديد كند . ولى باركلى زير بار نرفته گفت « . . . تا وقتى دولت ايران اقدامات مؤثر براى رفع اغتشاشات طرق بهطورىكه جلب رضايت خاطر دولت