عبد الحسين نوايى
163
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
قتل سيد عبد اللّه و نگرانى مردم بر وحشت و اضطراب اعضاء كابينه افزود . بهطورىكه كابينه كه مدتها در حال بحران بود استعفاء كرد و ميرزا حسن خان مستوفى الممالك كه طرف توجه دموكراتها بود روى كار آمد و دورهء اول كابينههاى چهارگانهء سپهدار اعظم بدينجا خاتمه يافت به تاريخ 18 رجب 1328 . قبل از بحث دربارهء كابينهء جديد بد نيست خاطرشان كنيم كه چگونه كابينهء سابق از ميان رفت و مجلس اين تغييرات را چگونه تلقى نمود . كابينهء گذشته يك كابينهء اعتدالى بود و چنانكه مشروحا ذكر شد كليهء افراد آن ، هرچند كموبيش مردمان خوبى بودند ، ولى تندى و كاربرى كه لازمهء دولتهائى است كه در موارد بحرانى روى كار مىآيند در آنها نبود و در مقابل ، دشمنان سياسى آنان يعنى افراد حزب دموكرات مردان ورزيدهء نطاق و تندروى داشتند كه تقريبا نمايندهء احساسات مردم كشور بودند . رياست مجلس با ميرزا صادق خان مستشار الدوله از اعتداليون بود كه در دورهء اول نيز وكيل آذربايجان بود و در هنگام اجتماع وكلا تا تشكيل مجلس و فراهم آمدن اكثريت رياست جلسات اجتماعات وكلاى حاضر در طهران را داشت و پس از افتتاح مجلس نيز به رياست مجلس رسيد و اما در سراسر دورهء رياست وى گرفتار نطقهاى تند و حملات شديد دموكراتها بود و با تمام آنكه نهايت كوشش را در نگاهداشتن مجلس و حفظ تعادل و جلوگيرى از حمله به دولت در جلسات علنى نمود باز نتوانست بماند و از كابينههاى اعتدالى سپهدار پشتيبانى كند . تا آنكه يك روز شيخ اسمعيل هشترودى ، از وكلاى بسيار شريف و دانشمند آذربايجان و از طرفداران محكم و ثابت العقيدهء حزب دموكرات ، در مجلس برخاسته راجع به قشون روس و اقامت بىجهت ايشان در ايران و نظريات جبنآميز وزراء صحبت كرد و منطق قوى او چنان در وكلا تأثير كرده كه هيچكس با وى كوچكترين مخالفتى نكرد و اگر همان روز دولت رأى اعتماد مىخواست بهطور قطع ساقط مىشد . اين نطق