عبد الحسين نوايى
159
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
داشته مانع از اقدامات دولت كه به نظر آنان صحيح نمىآمد بشوند . در خارج از مجلس هم در ميان طبقات مردم نيز اين دو دسته طرفدار پيدا كردند و نيمى به اين طرف نيمى به آن طرف گرويدند . خلاصه طهران يك جوشوخروش عظيم سياسى پيدا كرد و مانند ساير ممالك آزاد ، مردم در امور سياست دخيل و صاحب عقيدهء خاصى شدند . بديهى است بيشتر بازاريان و كسبه و تجار با اعتداليون همراه بودند و متجددين و باسوادان و روزنامهنويسان غالبا با دموكراتها . جنگ بين اين دو دسته هميشه برقرار بود و در مجلس دموكراتها سعى مىكردند كه رياست مجلس را ببرند . ولى چون در اقليت بودند نتوانستند و ميرزا صادق خان مستشار الدوله كه در ايام قبل از افتتاح مجلس سمت رياست وكلاى مجتمع در طهران را يافته بود همچنان به رياست انتخاب شد و نواب رئيس هم مانند حاج سيد نصر اللّه تقوى ( از سادات اخوى ) و ممتاز الدوله هردو از دسته اعتداليون انتخاب شدند و بار دوم پس از شش ماه كه على الرسم انتخاب هيئترئيسه تجديد شد باز همين افراد انتخاب شدند . اما دموكراتها در عوض توانستند كه سه نفر از تندترين افراد خود را در كميسيون امور خارجهء مجلس وارد كنند . اين سه نفر عبارت بودند از حسينقلى خان نواب و سيد حسن تقىزاده و عبد الحسين خان وحيد الملك شيبانى بد نيست كه اين نكته را هم بدانيد كه از نوروز 1328 قمرى به بعد ، وضع نشستن جلسات وكلا تغيير كرد . و آنان روى صندلى نشستند . در صورتى كه در مجلس اول روى زمين مىنشستند و محل خطابهاى هم در كار نبود . فراكسيون دموكرات مجلس ظاهرا بيش از 14 نفر عضو نداشت . ولى فعاليت آنها توانسته بود كه عمليات مجلس را تحت الشعاع نفوذ خود قرار دهد . چنان كه ديديم با استيضاح از علاء - السلطنه و بياناتى در باب اينكه قشون روس هنوز در خاك ما مقيم است مجلس را واداشتند كه مخالف وزير خارجه رأى دهد . در صورتى كه قسمت اعظم اعتداليون طرفدار سپهدار و هيئت دولت وى بودند .