عبد الحسين نوايى

156

دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )

قدمى برداشته نشد . در مورد قرض از خارجه ، دولت ، چنان‌كه به تفصيل گفته شد ، در گرفتن وام از شركتهاى خصوصى بىطرف با عدم موفقيت روبرو شد و قرضهء 400 هزار ليره از روس و انگليس هم با آن شرايط كمرشكن و مفتضحانه با مخالفت دموكراتهاى مجلس برخورد نمود . عدم امنيت در شمال صداى روسها را درآورد . ( هرچند كه خود محرك سروصدا بودند و رحيم خان دزد ياغى را پناه داده با وجود اصرار دولت ايران وى را مسترد نمىداشتند ) . در جنوب هم نالهء شكايت انگليسىها بر - هوا رفته بود . هرچند كه اين ناامنىهاى جنوب كاملا صحت داشت ، ولى مقصود انگليس‌ها آن بود كه در مقابل نيروى روس كه تا قزوين در تحت تصرفشان درآمده بود ، در جنوب ايران به عنوان حفظ خطوط تجارتى و منافع اتباع انگليسى ، نيروئى داشته باشند و بالاخره هم اين منظور را عملى كردند . شرح كابينهء سوم سپهدار در اين مجموعه گذشت . اينك بايد بگوئيم كه كابينهء چهارم وى نيز كه درحقيقت ترميم سومين هيئت دولت بود با همان مشكلات سر و كار داشت و بالاخره مشكلى حل نكرد و مجبور به استعفا شد . يك رشته اشكال مهم ديگر ، كه دائما به پاى وزراء معتدل اين كابينه‌ها مى - پيچيد وجود عناصر تندرو افراطى در مجلس بود كه خود تفصيل جداگانه و مبسوطى لازم دارد . مجملا بايد دانست كه پس از فتح طهران و اعلان انتخابات در سراسر ايران در اندك‌زمانى مردم با شور فراوان وكلا را انتخاب كردند و به طهران فرستادند و مجلس دوم در اول ذى القعده سال 1327 افتتاح شد . بلافاصله اعضاء آن دو صف متشكل و مخالف يكديگر به وجود آوردند و پارلمانى به تمام معناى آن از لحاظ عقيدهء سياسى پيدا شد . دستهء اول كسانى بودند كه عقيده داشتند اصلاحات بايد اندك‌اندك و به‌تدريج