عبد الحسين نوايى

138

دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )

فتح اللّه خان سردار منصور وزير پست و تلگراف رياست نظميهء طهران به پيرم خان ارمنى واگذار گرديد و او كه از ارامنهء شجاع بود ، ابتدا در رشت كارخانهء آجرپزى داشت و در فتح طهران و جنگ بادامك دخالت مؤثرى كرد . مخبر السلطنه هم به حكومت آذربايجان و نجفقلى خان صمصام السلطنه به حكومت اصفهان انتخاب شدند . سعد الدوله و حسينقلى خان مخبر الدوله به سفارت انگليس پناهنده شدند . ولى پس از اطمينان از اين‌كه جانشان در خطر نيست از تحصن خارج شدند و سعد الدوله بعد خود را تحت الحمايهء روس قرار داد . بديهى است كه وظيفهء اولين كابينهء ملى تصفيهء دوائر دولتى و ادارات و به‌طور كلى تمام قسمت مملكت از عناصر ارتجاعى و مستبد بود . به همين جهت علينقى خان تبريزى مفاخر الملك را كه عنصرى پست و ارتجاعى و جاهل و از مشوقين محمد على شاه به استبداد و فشار بود دستگير و پس از محاكمه در باغ‌شاه تيرباران نمودند . ديگر از كسانى كه به دست آزاديخواهان افتادند شيخ فضل اللّه نورى فقيه معروف و مستبد مشهور بود . اين مرد در ابتداى كار با سيد محمد طباطبائى و سيد عبد اللّه بهبهانى تا اندازه‌اى همراهى كرد . ولى بالاخره ميل به استبداد و حفظ بساط قديم كه از بركت آن به ثروت و نفوذى رسيده بود ، وى را وادار كرد كه با درباريان كنار آيد و مليون را رها كند و در واقعهء توپخانه يعنى كودتاى ناقص محمد على شاه كه به - جائى نرسيد ، شيخ از محركين درجه اول بود . پس از آن چون جريان به نفع مشروطه‌خواهان تمام شد ، وى به حضرت عبد العظيم رفته بست نشست و از آنجا روزنامه‌اى به نام « الدعوة الاسلامية » در انتقاد از مليون و بيان موارد اختلافات مشروطيت با موازين شرع منتشر نمود و اين حملات به جائى رسيد كه سه تن بزرگوار