سيد على آل داوود
12
دو سفرنامه از جنوب ايران ( فارسى )
اولياى دولت بهيه . . . رسانيده موقوف داشت » . همچنين در جاى ديگر در خصوص عملكرد موذيانه انگليسيهاى در جهت تطميع مردم آن سامان چنين گفته است : « و از قراين خارجه آنچه به وضوح رسيد حضرات انگليس على الدوام با قاطبه سكنه آنجا در مقام گفتگو مىباشند و به آنها مىگويند كه حاصل شما از دولت ايران سواى اجحاف و ظلم و ستم چيزى نيست . اگر شما از آن دولت روىگردان شويد و سر به اطاعت دولت ما فرود آريد ، البته التفاتها خواهيد ديد و ثمرها خواهيد چيد و نهايت خوشى به شما روى خواهد كرد » . بايد توجه داشت كه سفر نويسندهء اين سفرنامه تقريبا يك سال بعد از قضاياى هرات و تهديد انگليسيها مبنى بر حمله به ايران و تصرف بوشهر صورت گرفته است . چون اين مسائل ارتباط منطقى باهم دارند لذا بد نيست دراينجا به شرح آن بهطور مختصر بپردازيم : در اوائل سلطنت محمد شاه از جمله اغتشاشات و فتنههائى كه در گوشه و كنار ايران بروز كرد و موجب گرفتارى براى حكومت مركزى شد ، مسئلهء نافرمانى حكمرانان هرات بود . آنها به محض اينكه قشون ايران وارد هرات مىشد از در اطاعت در مىآمدند . در همين هنگام حاكم هرات - كامران پسر شاه محمود - كه از دستنشاندههاى ايران بود ، به واسطهء دسائس بيگانگان علم طغيان برافراشت . دولت ايران چارهاى نداشت جز اينكه حق حاكميت خود را بر هرات ثابت كند و چون به موجب معاهدات چندى كه با انگليس منعقد كرده بود آنها متعهد شده بودند كه در اختلافات بين ايران و افغانستان مداخله نكنند از سوى آنان احتمال دخالتى نمىرفت . لذا محمد شاه بعد از سرپيچى حكمران هرات وسائل لشكركشى به آنجا را فراهم ساخت . در 19 ربيع الثانى سال 1253 از تهران حركت نموده و در 22 شعبان همان سال به اطراف هرات رسيد . ليكن عزيمت محمد شاه بدان صوب مخالف ميل باطنى انگليسيها بود . استدلال آنان براى مخالفت با ايران اين بود كه اولا دولت ايران به تحريك دولت روس دست به اين اقدام زد و ثانيا چون ايران با دولت روس معاهدهء سياسى و تجارتى دارد هرگاه دولت ايران هرات را متصرف شود دولت روس در آن قسمت نيز امتيازات سياسى و اقتصادى مىطلبد . سوم اينكه دولت ايران به خواهش انگليسيها مبنى برگرفتن امتيازاتى شبيه موارد ذكر شده در عهدنامهء تركمانچاى خوددارى مىكند . محاصرهء هرات دو ماه طول كشيد . در اين مدت چند بار « يار محمد خان » حاضر شد شهر را تسليم كند ، ولى صاحبمنصبان توپخانه انگليس مانع از تسليم شهر