ملّا كمال چون گفته است كه در 22 ربيع الاول 1019 شاه در پاى قلعهء دمدم از خبر فوت حاتم بيك اعتماد الدوله مطلع شد على الظاهر او در ماه ربيع الثانى در حدود مراغه بوده است . « 1 » * * * اطلاع دوم از دوران ناصر الدين شاه قاجار و مربوط است به سال 1276 قمرى مطابق 1859 ميلادى ، در وقتى كه ناصر الدين شاه به هنگام سفر آذربايجان به مراغه وارد شد و شاهزاده عليقلى ميرزا اعتضاد السلطنه در التزام ركابش بود . شاهزاده ( كه به علوم هيأت و نجوم علاقه‌اى وافر داشت ) به اتفاق شاهزاده فرهاد ميرزا ( كه از فضلاى نامور زمان خود بود ) و ملّا على محمد اصفهانى ( كه از رياضىدانان مشهور زمان بود ) و ميرزا احمد حكيم‌باشى كاشانى از خرابه‌هاى رصد ديدن كرد و شرحى از مشاهدات و اطلاعات خود نوشت و خوشبختانه نسخه‌اى كه براى كتابخانهء ناصر الدين شاه نويسانيده بوده‌اند به صورت رسالهء خطى در كتابخانهء سلطنتى بوده است و اينك در كتابخانهء ملى مضبوط است . « 2 » از فوايد اين رساله ، رسمى ( نقشه ) است كه از وضع تپه در آن وجود دارد . ضمنا گفته شود كه اعتضاد السلطنه مجملى ازين رساله را در شمارهء هفتم روزنامهء علميهء ايران نيز درج كرده است . چون رساله مفصل نيست و به خط خوش است عينا به صورت عكسى درين‌جا به چاپ رسانيده مىشود . « 3 » اعتضاد السلطنه درين رساله اطلاعات مفيدى را به دست مىدهد كه به اختصار چنين است : * اهل محل آنجا را « رصد داغى » مىناميده‌اند . * مؤيد الدين عرضى رساله‌اى در باب آلات و ادوات رصدگاه مراغه نوشته و تل رصد را در سمت غربى مراغه معين كرده است . ولى تاريخ وصاف و حبيب السير به اشتباه موضع آن را سمت شمالى نوشته‌اند . مؤيد الدين عرضى كسى است كه خواجه نصير الدين او را به ساختن عمارت مأمور كرده بود . * سطح تپه براى رصد تسطيح شده است . * طول آن چهار صد ذرع و عرضش يكصد و هشتاد ذرع معين شده است .

--> ( 1 ) . تاريخ صفويان ( خلاصة التواريخ - تاريخ ملّا كمال ) ، تأليف دو نفر از درباريان شاه عباس دوم ، به تصحيح و تحشيهء ابراهيم دهگان ، ص 63 ، اراك 1334 . ( 2 ) . نسخه‌اى از اين رساله به خط نسخ در كتابخانهء مجلس شوراى ملى جزء مجموعهء اهدايى اعتضاد السلطنه موجود است . ( 3 ) . از جناب آقاى سياوشى مدير كل كتابخانهء ملى متشكرم كه عكس نسخه را در اختيارم گذارده‌اند .