بعلاوه آبادى بزرگ ديگرى هم در طرف مغرب به نام « يهوديه » وجود داشته كه مسكن يهود اصفهان بوده و به قول مشهور ايشان اولاد همان يهوديانى بودند كه بخت النصر آنها را پس از ويران كردن بيت المقدس اسير كرده و در كنار زاينده‌رود سكونت داده است و همين يهوديه را بعضى از جغرافيّون قديم در حدود قرن چهارم هجرى بعد از رى وسيعترين بلاد عراق عجم نوشته‌اند . در زمان آل بويه و سلاجقه اصفهان آبادى و اعتبار كلى يافت و ركن الدولهء بويه و علاء الدوله ابنيه در آن ساختند و ملكشاه سلجوقى آنجا را پايتخت خود قرار داد و او و وزير بىنظيرش خواجه نظام الملك عمارات و ابنيه‌اى بر آبادى اصفهان افزودند كه از آن جمله است مسجد جامع كهنه و ميدان كهنه و شاه‌دز كه قلعهء محكمى بوده است كه آن را هم ملكشاه در سال پانصد هجرى بنا كرده . در هجوم مغول همان‌طور كه عموم بلاد ايران را خرابى كلى رسيد اصفهان هم صدمهء بسيار ديد و بسيارى از آباديهاى آن رو به ويرانى گذاشت و هنوز از آن صدمات خلاص نشده و جانى نگرفته دچار غضب و استيلاى امير تيمور شد و آن سفاك خونخوار نظر به مقاومتى كه مردم اصفهان در مقابل او نشان دادند و در نتيجه دو هزار نفر از قشون او را كشتند به قتل‌عام آنجا امر داد و قريب هفتاد هزار از اصفهانيها را به قتل آورد و از سر آنها كلهء مناره‌هايى ساخت كه در تاريخ مشهور شده . از اين تاريخ تا ابتداى تشكيل دولت صفوى ديگر كسى به فكر عمارت اصفهان نيفتاد و آن روزبه‌روز رو به خرابى رفت تا آنجا كه در ابتداى ظهور صفويان و مقارن قرن دهم هجرى رونق و اعتبارى نداشت . [ 26 ] شاه اسماعيل اوّل مؤسس دولت صفوى در سال 9 هجرى كه از اصفهان عبور مىكرد فريفتهء صفا و اوضاع طبيعى آنجا شده و عمارت و باغى در آن طرح ريخت و باغ خود را به باغ نقش جهان موسوم كرد و اين اوّل بنايى بود كه از صفويّه در اصفهان برپا شد . توجّه عمدهء صفويّه به اصفهان از سال يازدهم سلطنت شاه عباس كبير شروع مىشود . چه اين شاهنشاه در سنهء 1006 هجرى كه از پايتخت قديم يعنى قزوين به اين شهر آمد وضع آن را بىنهايت مطبوع و پسنديده يافت و تصميم كرد پايتخت را