« آرامشى كه آقا محمد خان بر ايران تحميل كرد از نوع همان آرامشهايى است كه در قبرستان وجود دارد . يعنى او بقدرى مردم اين مملكت را به قتل آورد كه ديگر كسى باقى نماند تا سر و صدايى داشته و به عرض وجود بپردازد . » در مدّت اين صد و پنجاه سال ناامنى و خرابى و ذلّت گاهى بخصوص اين اواخر مردمان مصلح و متفكّرى پيدا شده كه به فكر اصلاح حال ملك و ملت افتاده و راههايى هم پيش خود انديشيده‌اند و از آن جمله يكى سيد جمال الدين اسدآبادى همدانى است كه بزرگترين عالم اين دورهء اخير ايران بوده و او كه پيوسته از ظلم و آزار قاجاريّه دربه‌در و در اذيّت و عذاب سر مىكرده و ناصر الدين شاه زشتترين رفتارها را نسبت به او ارتكاب كرده است مىگويد : « اصلاح مشرق‌زمين فقط به دست يك نفر مستبدّ « 1 » عادل ميسّر خواهد شد » تاريخ نيز همين نظر را تأييد مىكند و من نيز با اين عقيده كه هزار شاهد و دليل عقلى و تاريخى با خود همراه دارد همراهم . [ 16 ] اينجا جاى اين سؤال است كه آيا موقع آن نرسيده است كه دست قدرت روز عمر بدبختى يكصد و پنجاه سالهء ايران را به آخر رساند و براى ختم اين دورهء بىتكليفى و سرشكستگى و كشيدن انتقام هزاران مرد بزرگ بىگناه مثل قائم‌مقام و اميركبير و سيد جمال الدين « 2 » فرزند تواناى ايران را به تخت فرمانروايى بنشاند ؟ * * * بعد از عبور از مورچه‌خوار به كاروانسراى مستحكم مادر شاه رسيدم . اين كاروانسرا اوّلين بناى معتبر صفويّه است كه در خاك اصفهان به آن تصادف مىشود . اين كاروانسرا كه در طرف چپ جاده اتفاق افتاده از بناهاى مادر شاه عباس كبير و از منازل كاروانى بين اصفهان و كاشان است و حقيقة از جهت استحكام و هندسهء زيبا ساختمان عجيبى است . قطعات بزرگ سنگى كه كمال مهارت در سوار

--> ( 1 ) . در سفرنامهء چاپى به مقتدر عوض شده است . ( 2 ) . در سفرنامهء چاپى به دنباله آمده است : قدمهاى بلندى بردارد .