مورد كسانى كه بكاروانهاى بازرگانى حمله مىبرند تدابير جدّى اتخاذ گردد و الخ . « 1 » او پيشنهاد مىكند كه براى پرداخت پول جهت دادرسى ، درصد مناسبى مقرر شود ، تا شاكى در وضع اسارت بار قرار نگيرد ، چنان كه در چند مورد چنين اتفاقى افتاده است . اطلاعات محمّد نخجوانى درباره فرار رعايا نمونهء بارزى از وضع رقت بار كشور و اهالى زحمتكش مىباشد . به اين مناسبت بجاست متذكر گرديم كه قسمتى از اثر محمّد نخجوانى را كه در آن از مسائل اجتماعى - اقتصادى بحث مىشود ميتوان بطور مشروط به دو قسمت تقسيم كرد قسمت اوّل جنبه توضيحى دارد . در اينجا مؤلف با اطلاع عميق از موضوع اوضاع واقعى كشور و اهالى را كه واقعا فجيع بود تشريح مينمايد و قسمت دوم شامل نظريات اصلاح‌طلبانه محمّد نخجوانى مىباشد . به نظر ما شرح اوضاع اجتماعى - اقتصادى كشور و اهالى در قسمت اوّل كتاب ، بطور كلّى مربوط بدوران سلطنت چوپانيان است كه در عهد آنان دولت در بحران اقتصادى و بالنتيجه سياسى شديدى بسر ميبرد و قسمت دوم ، از قرار معلوم ، بحوادث دوران فرمانروائى سلطان اويس جلاير مربوط مىشود ، كه در عهد سلطنت وى اصلاحات معينى انجام گرفت « 2 »

--> ( 1 ) - بتفصيل بنگريد : محمّد نخجوانى ، كتاب ياد شده ، جلد 1 ، قسمت 1 ، ص 340 . ( 2 ) - محمّد نخجوانى ، كتاب ياد شده ، جلد 1 ، قسمت 1 ، ص 343 : . . . و بواسطهء اطلاع پادشاه بر احوال حاكم و محكوم و آمر و مامور ، هيچ آفريده را از عمال و متصرفان ولايات و گماشتگان حضرت سلطان قدرت آنك بيك سر موى بر رعايا و ساكنان تعدى و تطاول كنند نباشد و هر آينه مملكت آبادان شود و رعايا ايمن و شاكر باشند . . .