محمد بن هندوشاه نخجوانى

پيشگفتار 48

دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )

مفتخور ، رشوه‌گير ، دزد ، عاشق زندگى بىبندوبار ، كم‌سواد و گاهى اصولا بيسواد بودند و الخ . وضع طبقهء نوخاسته فئودالها با وضع فئودالهاى محلّى و مالكينى كه از قتل و غارت مغول جان سالمى بدر برده بودند قابل مقايسه نيست زيرا فئودالها و ملاكين محلى املاكى با رعاياى فاقد وسيلهء توليد داشتند لاجرم بخاطر داشتن يك منبع درآمد دائمى مجبور بودند دهقانان را به حد متعادل استثمار كنند ، زيرا در غير اين صورت ممكن بود خود آنها به صورت مقاطعه‌كاران درآمده و منبع درآمد دائمى خود را از دست بدهند . پس ميتوان بدين نتيجه رسيد كه وضع دهقانانى كه در زمينهاى « ديوان » و املاك سلطنتى كار ميكردند بمراتب بدتر از وضع دهقانان فئودالها و ملاكين محلّى بود و ما اين موضوع را در نوشته‌هاى خود چندين بار متذكر شده‌ايم . تحوّل محسوسى كه در عهد سلطنت غازان خان در سيستم مالكيت ارضى بوجود آمد ، سبب شد كه ميزان املاك شخصى فئودالها و موقوفات به حساب زمينهاى « ديوان » « اينجو » و متروك بطور محسوسى افزايش يابد . « 1 » محمّد نخجوانى ضمن تشريح اشكال مالكيت ارضى از ملاكين بزرگ و كوچك و نيز اراضى شخصى ياد مىكند كه ميزان آنها در اثر

--> ( 1 ) - دربارهء سيستم مالكيت ارضى و سياست ارضى مغول بنگريد : ع . ع . علىزاده ، سياست ارضى ايلخانيان در آذربايجان ( قرون 13 - 14 ) ، آثار تحقيقى انستيتوى تاريخ بنام ع . باكيخانوف ، جلد 1 ، 1947 ، ع . ع . علىزاده ، تاريخ اجتماعى - اقتصادى . . . ياد شده ، ص 135 - 154 .