محمد بن هندوشاه نخجوانى

پيشگفتار 43

دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )

ميزان اراضى ديوان و اينجو و زمينهاى متصرفهء فئودالهاى كوچ‌نشين و كوچ‌نشينان ، بىاندازه افزايش يافت ، در حالى كه ميزان املاك فئودالها و ملاكين محلّى و نيز ميزان زمينهاى موقوفه مدام كاهش بيشترى پيدا ميكرد . ضمنا ميزان مراتع و شكارگاهها نيز بيشتر ميشد . فئودالهاى كوچ‌نشين به منظور تحكيم وضع خود ميكوشيدند پستهاى پرمسئوليت را اشغال كنند تا به حساب اهالى زحمتكش و خزانه دولت ثروت بيشترى بياندوزند . وضع بدين ترتيب ادامه يافت تا اينكه فئودالهاى كوچ‌نشين بحدّ كافى ثروتمند شدند و بتدريج بشرايط محلّى خو گرفتند و كم‌كم به طرز زندگى نيمه ساكن و بعدها ساكن مستقل گرديدند و كوشيدند از طريق استثمار ماليات‌دهندگان و به حساب خزانه دولت ثروت باز هم بيشترى گرد آورند . اخذ ماليات از اراضى ديوان و اينجو كه در تمام ولايات به حد وفور وجود داشته ، اصولا بطريق مقاطعه ، انجام ميگرفت مقاطعه‌كاران اساسا از ساكنين محل بودند كه طبقهء جديد فئودالها را تشكيل ميدادند . در عهد سلطنت ايلخانيان تا غازان خان اراضى ديوان و اينجو براى مدتى كوتاه و معمولا براى يك سال بمقاطعه داده ميشد . علت اين عمل آن بود كه صاحب منصبان و كارمندان ديوان ميخواستند براى خود يك ممّر درآمد دائمى را تأمين نمايند ، چونكه در اين مورد ، همانطور كه از مآخذ پيداست ، رشوه‌هاى بزرگى دريافت ميگرديد . مقاطعه‌كاران