كارمند و دفاتر ثبت وجود داشت . در اين پيشگفتار بحث مفصل پيرامون ديوانهاى فوق الذكر كه اكثر آنها احتياج به بررسى ويژه دارند دشوار است . بعلاوه همانطور كه از منابع ديده مىشود بعد از ابو سعيد استعمال اصطلاح ديوان توسعه زياد مييابد و تقريبا كليّهء ادارات و سازمانهاى واقع در تركيب دولت « ديوان » خوانده ميشوند . طبيعى است كه پژوهشهاى بيشتر در اين زمينه و بدست آوردن اسناد جديد بر اطلاعات ، پيرامون سازمان دولتى ايلخانيان و سلاطينى كه بعد از آنان فرمانروائى كرده‌اند خواهد افزود از نوشته محمد نخجوانى آشكار ميگردد كه بجز ديوانهاى فوق الذكر ، هر شهر براى خود ديوان داشت . بديوان شهرهاى تبريز و مدينه در اين كتاب اشاره مىكند . خواه ديوان اين شهرها و خواه ديوانهاى ذكر شده در بالا داراى دفاترى بودند كه منشىها تمام مسائل مربوط به فعاليت و وظايف هر ديوان را جداگانه ثبت مينمودند . فهرست‌ها و دفاتر اراضى دولتى كه وصول خراجات و مالياتها از ولايات و اسناد مهمّ ديگر را ثبت ميكردند نيز در آنجا قرار داشتند . « 1 » از كتاب محمد نخجوانى پيداست كه در امر تنظيم درآمد و هزينه ( جمع و خرج ) ديوان شمس الدين جوينى و خواجه جمال الدين منشى نقش اصلى را بازى ميكردند . آنها دفاتر ويژه‌اى ترتيب دادند كه كليّه درآمدها و هزينه‌هاى دولت و نيز مالياتها و خراجات واصله از ولايات در اين دفاتر قيد ميگرديد . با اين امور خواجه جمال الدين مشغول

--> ( 1 ) - دربارهء « دفتر » بنگريد : ع . ع . علىزاده ، تاريخ اجتماعى - اقتصادى . . . ص 291