موارد شكايات و اختلاف در دوران نخجوانى بمراتب زيادتر از دوران رشيد الدين بوده است . در مورد « ديوان يارغو » كه محمّد نخجوانى قيد كرده ، ميتوان گفت كه يارغو ابتدا هنگام تسلط مغول رسيدگى دادگاهى بامور اعضاى خاندان سلطنت ، سركرده‌هاى قبايل كوچ‌نشين ، امرا ، صاحب‌منصبان ، اشراف مغول و گاهى محلّى طبق ياساى چنگيز خان مربوط بود و يكى از مهمترين ادارات در سيستم سازمان دولت شمرده ميشد . « 1 » پس از قبول اسلام توسط مغولها « يارغو » بتدريج وظايف اوّليه خود را از دست داد و با حفظ شكل سابق ، تا حدّى تحت نفوذ قوانين شريعت قرار گرفت و مانند « قضا » خود « ديوانى » داشت . به نسبت قدرت گرفتن و گسترش نفوذ اسلام امور محاكمه طبق قوانين شريعت جريان مييافت و اصطلاح « يارغو » ، « يارغوچى » و « ديوان يارغو » بتدريج از دايرهء استعمال خارج ميگرديد . در عهد صفويان ، تا آنكه كه بر ما معلوم است ديگر اين اصطلاحات استعمال نميشدند و امور محاكمه در ولايات اسلامى طبق قوانين شريعت انجام ميگرديد . همانطور كه معلوم است ، قبل از هجوم مغول در كشورهاى اسلامى محاكم منحصرا طبق قوانين شريعت و در سازمان دادگسترى كه « قضا » ناميده ميشد تشكيل ميگرديدند . از نوشته محمد نخجوانى پيداست كه اين سازمان نيز خود « ديوان » داشت و آن را « ديوان قضا » مينامد « 2 »

--> ( 1 ) - « يارغو » بنگريد : ع . ع . علىزاده ، تاريخ اجتماعى - اقتصادى . . . ص 269 . ( 2 ) - دربارهء تمام اينها بنگريد : محمد نخجوانى ، متن انتقادى فوق الذّكر ، جلد دوّم ، ص 177 - 202 .