محمد بن هندوشاه نخجوانى
پيشگفتار 20
دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )
حائز اهميّت علمى مىباشد . اطلاعات او دربارهء « اقطاع » گاهى نوشتههاى رشيد الدّين را تكميل مينمايد . در مورد واگذارى اراضى اقطاع و سيورغال بفئودالهاى كوچنشين و نيمه كوچنشين يعنى سركردهها و موازين حقوقى اين نوع مالكيت ارضى مشروط ، فصول ويژهاى اختصاص داده شده ، كه طى آنها نام بسيارى از سركردهها - امير تومانها و مينباشىها كه داراى مقامى عالى بودند قيد ميگردد . مثلا سليمان بهادر ، شيخ حسن ( امير تومان - ده هزارباشى ) ، شيخ على ( امير مينباشى ) در « اران » و « مغان » زمينهائى بعنوان « اقطاع » دريافت داشتهاند . كليّهء مالياتى كه آنها وصول ميكردند بنفع تومانهاى آنان و نيز خريد اسلحه صرف ميشد . هنگام ضرورت اين امرا با كليّهء عساكر خود بايستى در محل معيّن حاضر شده و عليه دشمن بجنگند . بنا بفرمان غازان خان صاحبان زمينهاى اقطاع مؤظف بودند هرسال پنجاه من تبريز غلّات بانبار شخصى تحويل دهند ، و اين موضوع را رشيد الدين نيز اطلاع ميدهد و ما نيز در ادبيات خود قيد كردهايم « 1 » . شكّى نيست كه در دوران چوپانيان مقررات حقوقى صاحبان اقطاع استوارتر گرديد و احتمال زياد ميرود كه آنها واقعا چيزى بديوان دولت نميپرداختند و زمينهاى اقطاع را چون املاك شخصى خويش ميگريستند . بطوريكه از متن محمد نخجوانى ديده مىشود ، اين شكل مالكيت ارضى داراى دفاتر ويژهءاى بنام دفاتر اقطاع بود . در اين دفاتر مخصوص
--> ( 1 ) - ع . ع . علىزاده ، مسئله انستيتوى اقطاع در آذربايجان اطلاعات شعبه آذربايجان آكادمى علوم اتحاد شوروى . 1942 ، شماره 5 .