محمد بن هندوشاه نخجوانى

پيشگفتار 7

دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )

فئودالى ؛ ذكر نام بسيارى از دانشمندان ، رجال دولتى ، درباريان و كارمندان باضافه شرح صفات آنها ؛ مسائل مربوط بساختمان ، نام صنعتگران ، معماران برحسب مقامى كه در جامعه و وظائفى كه برعهده دارند و مسائلى از اين قبيل را دربرميگيرد . نويسنده هنگام شرح مسائل و مباحث راجع به آنان اظهار عقيده مىكند و نظريات اصلاح‌طلبانه خردمندانه و ارزنده‌اى بميان ميگذارد كه براى تمام دانشمندان و رجال دولتى ميتواند جالب توجه باشد . كتاب محمد نخجوانى بسبك خاص ادبى او با استعمال اصطلاحات فراوان و به كار بردن كلمات و عبارات متعدد درباره كليهء رشته‌هاى اصلى علم ، امور دولتى و حيات اجتماعى - اقتصادى و توليدى نگاشته شده است . بدون مبالغه ميتوان گفت كه محمد بن هندوشاه نخجوانى واقعا دانشمندى متبحر واقف به تمام امور دولتى ، متفكرى ژرف‌انديش و در دايرهء وسيعى از رشته‌هاى دانش ، نظريه و عمل صاحب عقيده بوده است . بطوريكه در بالا گفته شد كتاب محمد نخجوانى سرشار از اصطلاحات فراوان ، كلمات و عبارات علمى ، اجتماعى - اقتصادى و نيز اصطلاحات جداگانه‌اى دربارهء كوچ‌نشينان است مثلا در مقابل اصطلاح « مقيمى » به معناى « آبادىنشين » ، محمد نخجوانى اصطلاح « كوچكنجى » را به معناى كوچ‌نشين به كار ميبرد . اين اصطلاح و اصطلاحات متشابه را ما در آثار نظام الملك ، رشيد الدّين ،