چاره‌اى براى آن بيانديشند و بر افغانستان چيره شوند . از طرفى تجاوزات و كشتارهاى بىرويهء انگليس‌ها در هند براى دست‌يابى بيشتر بر منابع اقتصادى و تسلط كامل از لحاظ سياسى ، بعضى از راجه‌هاى هندى را به اين فكر انداخته بود كه شايد بتوانند با كمك گرفتن از زمان شاه نوه احمد خان درانى حاكم وقت افغانستان دست طمع انگليس‌ها را از هندوستان قطع كنند . چون پادشاه افغانستان در اين زمان بزرگترين خطر براى حمله به هندوستان بشمار مىرفت . راجه‌هاى هند تقبل هزينه لشگريان زمانشاه را پذيرفتند و حاكم وقت افغانستان تا لاهور نيز پيشرفت 14 . حكومت كمپانى هند تحت سلطهء انگليس كه با حملهء زمانشاه مواجه شده بود در صدد برآمد كه از دولت ايران در سركوبى زمانشاه بهره‌بردارى كند . به همين منظور سر جان ملكم را با هداياى زيادى بدربار فتحعلى شاه فرستاد و با وعده مالى و خدعه و نيرنگ باعث گرديد كه شاه قاجار به افغانستان لشكركشى كند 15 . هرچند روابط ايران با امراى محلى افغانستان تا اين زمان كه از ايران تبعيت مىكردند حسنه بود و اگر اختلافاتى هم بين فرزندان احمد شاه درانى اتفاق مىافتاد در جهت رفع گرفتارى بدربار ايران پناهنده مىشدند ، بطوريكه محمود برادر زمانشاه و پسرش كامران ميرزا بر سر مسئلهء حكومت هرات در ايران بودند . كمك دولت ايران به محمود و كامران ميرزا و لشكركشى ايران به افغانستان سبب گرديد تا زمانشاه از پشت دروازه‌هاى هندوستان عقب‌نشينى كند و دچار جنگ‌هاى داخلى گردد . زمانشاه در جنگ با محمود گرفتار گرديد و خاطر حكومت هندوستان از جانب افغانستان آسوده گرديد 16 . بعدها اين سياست تفرقه‌انداز و حكومت كن دولت انگليس در حفظ هندوستان ثمربخش گرديد . ولى گرفتارى دولت ايران با امراى محلى افغانستان به قوت خود باقى ماند . * * * دولت تزارى روس درصدد اجراى وصيت‌نامهء پطر كبير بود كه سه هدف بزرگ را دربرداشت كه دو قسمت از آن اهداف در ارتباط با كشور ما بود . يكى دست‌اندازى به ايران از طريق گرجستان و داغستان و دوم دست‌يابى به منابع عظيم اقتصادى هندوستان و چين از طريق تركستان و افغانستان 17 . در مورد اول دولت تزارى روس به علت سياست خشن و دور از تدبير ، آقا محمد خان قاجار در كشتار و ستمكارى با مردم گرجستان موفق گرديد . حاصل آن جنگ‌هاى طولانى ايران و روس در طى دو دهه است كه منجر به عقد معاهدات گلستان و تركمانچاى گرديد . در مورد دوم روسها با اشغال حاجى طرخان در شمال درياى خزر ، و سرتاسر تركستان شرقى و