چارلز ادوارد ييت ( مترجم : قدرت الله روشنى و مهرداد رهبرى )
46
خراسان و سيستان ( سفرنامه كلنل ييت به ايران و افغانستان ) ( فارسى )
وضعيت مالى منطقهء تحت سرپرستى خود تهيه نمايد . بدين منظور او مستوفى را به انجام چنين امرى وادار كرد . پس از مدتى معلوم شد كه دستگاه وى مبلغ هشتاد هزار تومان معادل شانزده هزار پوند بدولت مركزى بدهكار است . او بلافاصله مستوفى ديگرى را به انجام اين كار گماشت . شخص اخير توانست حسابها را به نحوى تنظيم كند كه در دست آخر حاكم چهل هزار تومان بدهكار گردد . بدينترتيب مىتوان دريافت كه مقام مستوفى در ايران در نزد دولت و حكام محلى تا چه حد بالا و مورد توجه است . مؤيد الدوله « 1 » والى خراسان در حالىكه لباس رسمى امير تومانى را همراه با ستارهها و كمربند مخصوص به تن داشت و تمثال جواهرنشان شاه را كه بالاترين نشان ايران است به گردن آويخته بود مرا به حضور پذيرفت . نفر بعد كه به ديدار من آمد حكيمباشى يا پزشك مخصوص والى بود كه به زبان فرانسه نيز آشنايى داشت . در ايران اولياى امور بيشتر با القابشان شناخته مىشوند و اگر كسى موفق شود كه لقبى از شاه بگيرد در آنصورت موقعيت و جايگاه بلندى پيدا خواهد كرد . در اوائل ورودم به ايران حكيمباشى لقب معاون الاطبا داشت . اندكى نگذشت كه وى به تهران رفت و كار طبابت را كنار گذاشته و در دستگاه اداره خارجهء مملكت مشغول به كار شد و لقب منتظم الملك يا نظمدهندهء امور را به خود اختصاص داد . بعد از حكيمباشى نصرت الملك سركردهء تيمورىهاى ايران و حاكم مناطق مرزى جام ، باخرز و خواف در مجاورت هرات به ديدارم آمد . لازم به تذكر است كه افراد تحت سرپرستى وى نيز غالبا در همين نواحى سكونت داشتند . او خدمتگزارى قديمى ، صادق و وفادار به حكومت ايران بود و ناصر الدين شاه در سال 1867 م . زمانى كه از مشهد ديدن مىكرد به پاس خدمات شايستهاش در موقع هجوم تراكمه به وى لقب امير تومانى اعطا كرد . به دنبال اين امر وى پست معاونت والى و فرماندهى قواى مستقر در خراسان را از آن خود نمود . ليكن در سال 1895 م . عاقبت بدى پيدا كرد . آصف الدوله كه بتازگى به حكومت خراسان منصوب شده بود او را به مقر حكومت خود فراخواند . در آنجا بدون هيچ مقدمهاى دستگير شده و از مشهد تبعيد گرديد . بىشك اگر شاه او را به تهران احضار نمىكرد و تحت حمايت خود قرار نمىداد سرنوشت بدى در انتظارش بود . رئيس بعدى طايفهء تيمورىها كه توانستم با وى آشنايى و صميميتى پيدا كنم
--> ( 1 ) - ابو الفتح ميرزا مؤيد الدوله پسر بزرگ سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه ، داماد ناصر الدين شاه . در سال 1310 هجرى قمرى بجاى فتح على خان صاحب ديوان شيرازى به ايالت خراسان و متولىباشى آستانقدس رضوى برگزيده شد .